(Не)бачныя: Іаанна Чабан
(Не)бачныя: Іаанна Чабан
- Нарадзілася ў 1974 годзе ў Сакольцы.
- Ідэнтыфікуе сябе як колішнюю культурніцкую актывістку. Захавальніца беларускай і габрэйскай лакальнай спадчыны, цяпер працуе педагогам у школе ў Саколцы. З кастрычніка 2025 пачынае студыі з псіхалогіі ва ўніверсітэце ў Лодзі. Жыве ў гарадку Крынкі сакольскага павета.
Іаанна Чабан. З асабістага архіву
Пра сям’ю і паходжанне
З Крынак з маёй сям’і ніхто не паходзіць. Баба Вера з мамінага боку жыла ў Востраве Паўднёвым (гміна Крынкі - рэд.) да вайны. Яна нарадзілася ў бежанстве ў Тамбове. Яны з цёткай вярнуліся пасля бежанства сіротамі. Баба ўсё жыццё пражыла ў лепянцы - маленькай хатцы з глінянай падлогай - у Востраве Паўднёвым, у Крынкі хадзіла на працу да габрэяў. Пасля, у ваенны час, была на прымусовых працах у Нямеччыне, і там пазнаёмілася з ваеннапалонным з Драгічына ў Беларусі. Там (у Драгічыне - рэд.) нарадзілася мая мамця. Ну і там яго “на белыя мядзьведзі ўзялі”, бо здраднік лічыўся.
У пасляваенны перыяд у БССР людзей, якія падчас вайны былі на прымусовай працы ў немцаў, часта судзілі за “калабарыцыянізм”.
Баба не хацела ніякіх кантактаў з сям’ёй, з яго братамі, якія ў Кіеў пасяліліся. Увогуле ня ведаю нічога пра сям’ю, чы яны былі нейкія “бандэры”, – бог ведае. Баба напісала да Сталіна ў 1957, каб дазволіў тут прыехаць (на тэрыторыю Польшчы - рэд.). І так яны тут з мамай апынуліся.
А з бацькавага боку - усе мясцовыя. Але не крынскія, а такая Баратыншчына вёска (Boratyńszczyzna), Слоя (Słoja). Слоя дык сто працэнтаў праваслаўная, там такія камуністычныя кліматы былі. Там першы калхоз узнік, як тут саветы прышлі ў 1939, то там адразу той калхоз паўстаў. Баратыншчына - напалову праваслаўная, напалову - каталіцкая. Чы ў Слоі, чы ў Баратыншчыне, чы тут, у Востраве, ніхто па-польску не гаварыў увогуле.
А я нарадзілася ў школе. Бо бацькі сталі настаўнікамі, і ў іх не было, беднякоў, сваёй хаты, і жылі ў такіх службовых. А як раз працавалі ў Востраве ў школе, таму я там нарадзілася.
Пра мовы
Мне аднойчы чужая жанчына з вёскі расказала, што ў сям’і маёй маці ў дзяцінстве была страшэнная бяда. Цётка была вельмі хворая, і настолькі было цяжка фінансава, што ім людзі праз вакно хлеб падавалі за малітву. Папросту жабракі - жабрачае серадовішча. А мая маці, дзякуючы палітычным умовам таго часу, змагла паступіць у Варшаўскі ўніверсітэт. Пасля яшчэ закончыла Лодзкі ўніверсітэт. І яна стала такім чалавеека, што проста не хацела вяртацца да гэтай гісторыі жабрацтва з дзяцінства. Хацела быць вельмі сучаснай паспяховай жанчынай. Таму ў нас у хаце па-беларуску ніхто не гаварыў.
Бацькі вельмі хацелі… у нас такая страшэнная бяда была, напрыклад у маці, гэта мне сказала зусім жанчына чужая з гэтай вёскі – што проста тая цётка была там вельмі хворая, мая баба займалася той цёткай, яшчэ мая мама пры гэтым усім. І настолькі цяжка фінансова было, што там людзі праз вакно хлеб падавалі за малітву. Папросту жабракі, жабрачае серадовішча. І мая маці – Варшаўскі i Лодскі ўніверсытэт дзякуючы палітычным умовам таго часу, што беднякі маглі паступіць у ўніверсытэт. То яна стала [такім] чалавекам… яна не хацела думаць і вяртацца да гэтай гісторыі. Яна хацела быць вельмі сучаснай жанчынай, пасьпяховай, і не хацела… не, у хаце ніхто з намі не гаварыў па-беларуску. Абсалютна. Нават баба не гаварыла з намі па-беларуску, толькі з мамай. Чы бацька са сваім братам і са сваёй маткай гаварыў па-беларуску. Заставалася тая беларуская мова, але ў нашым пакаленні - ужо не.
Мая маці адзін час вяла кружок беларускай мовы ў школе. Ну я была таксама на гэтым кружку. А ў маёй каляжанкі з вёскі ў хаце ніхто не ўмее па-польску, ну ніхтосенькі: таксама перасяленцы. Але маці з бацькам ей не дазвалялі запісацца на тую беларускую… І яна покрыёму, каб бацькі не ведалі, хадзіла на тыя заняткі.
Помню, што потым пераняў тыя заняткі мой дзядзька, брат родны майго бацькі, то ён заўсёды чытаў ваенныя гісторыі для нас, з Другой сусветнай вайны. Дзядька заўсёды Ніву прэнумэраваў (выпісваў - рэд.).
«Ніва» — штотыднёвая газета, якая выдаецца на беларускай мове ў Беластоку. Газета была заснавана ў 1956 годзе Беларускім грамадска-культурным таварыствам.
Адукацыя
У мяне быў такі сындром… Мне маці заўжды гаварыла, што я нічога не змагу. Мне паўтарала маці: “Ты не зможаш. Ты хоць мінімум які зрабі”. І я пайшла ў медычны ліцэй, які мне быў не пры чым. Я хацела ангельскую мову, то сама вучылася, кніжкі купляла, лаціну вывучала сама, іграла на інструментах. Я не была падгатоўлена да гэтага, чым я хацела займацца. Напрыклад, мовы цікавілі. У пачатковай школе быў толькі рускі як чужая мова. Я так вывучыла гэты рускі – алімпіяду зрабіла, што мне нудна было ў ліцэі. Не было чаго рабіць, бо я ўжо ўсё ведала з таго рускага. А ў ліцэі таксама толькі рускі быў. А кажу: “Мама, дай грошай на курс ангельскай” – “А нашто табе, ты і так не зможаш”. “Мама, дай грошы, пайду ў музычную школу”. “Не, то табе за многа, ты не зможаш”.
А той ліцэй мне ўвогуле… Ну але трэба быць карысным людзям - задніцы падціраць, - добра, пайду ў медычны ліцэй. Ну і пайшла, і скончыла гэты медычны ліцэй у Бельску Падляскім. У мяне быў такі кружок знаёмых у тым Бельску Падляскім, якога я трымалася: Дорофей Фёнік, Васька Савчук, Юрчукі, адзін там быў калі Бацюшкай, другі там быў праўнікам. Маці Niczos (псеўданім спявачкі Нікі Юрчук -рэд.) - мая кумпэла была.
І мы там пра тэалогію, пра філазофію, фальклор, этнаграфію з гітарамі, на Грабарку ездзілі, там Новы год сустракаць у Доме пілігрыма. У такіх кліматах я праспявала ўсе царкоўныя службы ў тых хорах у Бельску.
Грабарка (гара крыжоў) - святое месца праваслаўных жыхароў Падляшша.
Па спецыяльнасці амаль не працавала. А дзе? Толькі помню на спартыўны лагер ездзіла зарабляць пару грашэй. Тыя спартсмэны там у краваць лезлі па-просту [смяецца]. Страшны клімат, я адзіны раз ездзіла, больш не хацела з гэтымі спартсменамі дачынення мець! Ну маладая дзеўчына, ведаеш… Трэніроўшчыкі такія, у ложка лезе, у комнату проста страх якісь! уцякала, ну што… спалох якісь.
Пашла на ўніверсытэт у Ольштыне. На ўвогуле не цікавую для мяне спецыяльнасць. Так як і з ліцэем, так і з універсытэтам атрымалася. Педагогіка. Празявала пяць гадоў. Калі б не акадэмічныя хоры, то і не вытрымала бы там. Разумееш, там у пэўным маменце была магчымасць узяць яшчэ другі напрамак для адукатараў. Ну я ўзяла той англійскі, але вучыцца не змагла. Там трэба было ўжо канкрэтны ўзровень мець, якога я не мела.
Засноўнікам нашага кірунка быў такі Вільнюк: ён сам паланіст, з Торуньскага ўніверсытэта. Ён заўсёды мной цікавіўся, хацеў, каб я там засталася на ўніверсітэце. “Пане,” - кажу, - “такая нуда, я гэтага больш не буду! Пане, не хачу!” - “Чаму не хочаш?” - “Бо мне гэта нудна страшэнна!”, - яму кажу.
Універсітэт скончыла, паехала ў Вялікую Брытанію ў 1999. Я спачатку паехала збіраць клубніку. Трускаўкі на фармы. Ну вёска вёскай, там можна пражыць. А Лондан мне не падабаўся ўжасна. Мне ўезд у гэты Лондан - то мне ужэ стала млосна ставала. Замнога людзей проста, замнога ўсяго, двіжуха завялікая. Усюды задух. А дабрацца дзесці, столкі часу трэба. О бог, мой бог.
Дзесяць гадоў у Лондане
У Лондане я жыла непадалёк фройдаўскай клінікі, а я магістратуру ва ўнівесітэце пісала з аўтызму. А ў клініцы быў цэнтр аўтызму, то, думаю, запішуся. Запісалася спачатку на такі гадавы вокршоп прысвечаны аўтызму, а пасля ўжо Postgraduate psychoanalytical studies (Паслядыпломныя псіхааналітычныя даследаванні - рэд.). Як навучылася мовы, то там ужо чытала таго Фройда. Але што сказаць на гэты конт… Цікава было знайсьціся. Спачатку працавала ўбршчыцай, сірот мексыканскіх даглядала, вядома, у школу языковую так сама хадзіла. А то было, ведаеш, жывеш з нейкімі там палякамі, якія табе крадуць, мордабоі, - страшна то было ўсё.
Но, была тая [праваслаўная] царква, і тое ратавала псыхіку, бо там здаровы клімат быў такі. Хоць і праваслаўная царква маскоўскага патрыярхата, але там міжнародная кампанія і бацюшкаў, і людзей, і англічанаў шмат, і той Блум - епіскап, быў вельмі інтэлэктуалны, скромны чалавек такі…
Ведаеш, там бабы рускія катлеткі жарылі, можна было паесці там заўсёды. Пасля службы шлі ў парк сядзець. Я помню, там запісалася у першы рускі лонданскі хор, мы ўжо выступалі не толькі ў царкве, але па ўсякіх канцэртах і залах. То быў першы рускі хор у Лондане, і я была адна з Польшчы і адна без адукацыі музычнай. Як ўвогуле гэты дырыжор мне казаў: “Хто сказаў, што Аська - палячка?!” І я там як пераводчык працавала паміж спевакамі англамоўнымі і рускімі, то заўсёды на рэпетыцыях: “Аська, перавадзі!”
Урэшце я апынулася ў такіх умовах жытлу… Мы здымалі ў нейкай немкі хату: у адной комнаце была мая траюрадная сястра з хлопцам-мараканцам, а ў другой - я.
І раптам дастаю ананімы (т.б. атрымоўваю ананімныя лістоўкі - рэд), што мяне хочаць забіць. “Я ведаю, дзе ты ходзіш, да якой царквы, я цябе сачу, я цябе заб’ю”.
Я пайшла на паліцыю, а яны сказалі: “Ты хучэй збірайся згэтуль”. І аказалася, што гэта той чалавек маёй траюраднай сястры мне рабіў, бо яна зацяжарыла, і ім трэба была яшчэ комнату… [смяецца]
У мяне кантакту да гэтай пары няма з той сястрой, бо яна адчувае віну.
Тады я папросту перажыла шок. Прыходжу ў цэркву на тую рэпетыцыю хора проста з дэпрэсіяй, бо мне шок: мяне хочаць убіць.У мяне запыталіся, што здарылася.
І тады мне выцягнулі з гэта гаўна польскага і мяне посялілі да габрэйкі Тат’яны Вольф, з Піцера родам. Яна пушкіністка, і яна сама жанчына у хаце, і ёй так кантакт з рускай мовай цэнны быў, патрэбны. Яна рускіх запрашала да хаты і мне у хату ўзяла.
Там Джэк Строў прыхадзіў на абеды…
Джон Уітакер Строў (нар. 3 жніўня 1946 г.) — брытанскі палітык, які працаваў у Кабінеце міністраў з 1997 па 2010 год пры лейбарысцкіх урадах Тоні Блэра і Гордана Браўна.
Ну, я там тусавалася ўжо з элітам і вылезла з гэтага гаўна польскага чэраз гэтую цэркву да гэтых габрэеў. І там прыязджалі і манах з гары Атос прыязджаў да яе. Там жыла такая дама з Екацерынбурга, якая мяне ненавідзела праз маю рускую мову. Казала, што я калечу рускую мову.
Помню, той манах звяртаўся да мяне “матушка”, а да яе - “прынцэса”. І тая “прынцэса” знайшла багатага грэка-англічана. Файны чалавек такі, ведаеш, прыстойны, красавец. Прынцэса - манах прадсказаў! А ты манашка, ты матушка. Хаця мне было гадоў дваццаць з чымсьці.
Яшчэ жонка Джона Болбі туды часта прыходзіла: даглядаць Таню Вольф.
Джон Болбі (John Bawlby) - брытанскі псіхіятр і псіхааналітык, вядомы сваёй цікавасцю да развіцця дзіцяці і піянерскай працай у тэорыі прывязанасці.
Таксама яна з рускай міграцыі, яны там трымаліся рэвалюцыйна [супольнасцю]. Моцная падтрымка была міжлюдзкая. Потым у гэтай цэркве ўсё распалася, як памёр святар Блум і паслалі савета нейкага паслалі. Англічане ўцяклі, дзесьці наймалі пасля мусі’ у пратэстантаў штосці. Не было магчыма вытрымаць з гэтым новым эпіскапам, з саветам. Але гэта было можа за год да майго вяртання дахаты.
Я вучылася і працавала ў лонданскіх школах і прадшколах: там з тымі аутыстыкамі (autistics - рэд.) заўсёды. Пасля папала у Applied behavioral analysis (Прыкладны паводніцкі аналіз - рэд.), і там мяне паслалі на курсы і майстаркласы у Штаты. Толькі мне таксама гэта не спадабалася [смяецца].
[У Штатах] увогуле быў шок. Той цэлы Applied behavioral analysis для мяне аказаўся шокам. Паводле гэтага напрамку чалавек нічым не адрозніваецца ад звярыны. Цябе трактуюць як звярыну. Ты сам вызначаеш што ён [суб’ект аналізу] будзе рабіць, у якую мінуту, ён не мае права ўвогуле, ён не існуе. Ён мае толькі права цябе слухаць, а ты маеш так зрабіць, каб ён гэта зрабіў, і ты не маеш выбару, запраектаваў праграму і ты мусіш пункт па пункту ўсё выпаўніць. І ў мяне навязалася моцная рэлацыя з пацыентамі. Я не магла больш глядзець на тое, як прыязджае такі амерыканец, напрыклад, раз у месяц да нас на тыя майстар-класы, і што робіць з чалавекам.
Яшчэ пажыўшы ў гэтых Штатах і штодзень гледзячы на гэта, я проста псыхічна не вытрымала. Можна было многа грашэй зарабляць з тымі паперамі (сертыфікаты аб сканчэнні навучанняў - рэд.) якія ў мяне былі, бо мала хто вучыць, як гэтэм займацца. І за гэта вельмі шмат грошай бралі.
І ўвогуле мне не падабалася тая Амерыка. Я ўжо на гэтым аэрапорце Сан-Францыыска ўжо кепска адчувала сябе, бо такі ён вялікі. І там гучыць усё, гудзіць, усё трасецца, і там столькі людзей. Мне там есці нават не хацелася, бо там усё маеш: рознародныя продукты, а ўсё нясмачна. Але дзесяць год пратрымалася [у эміграцыі], бо трэба было дзесьці тут [у Польшчы] жыць, трэба было англійскую мову вывучыць, трэба было купіць жытло за нешта, і бацькам купіць жытло, бо ў згнілых кутах сядзелі ўсё жыццё. Нармальна, хапала…
Вяртанне
У выніку я вярнулася ратаваць беларускую культуру [смяецца], бо мне было заложана Даркам Фіёнікам – адказнасць за ратаванне культуры. Фіёнік цэлы час да мяне пісаў, [калі] я была ў Лондане. Вярнулася - адразу пайшла збіраць подпісы на ўрокі беларуской мовы ў школе. Акурат Сакрат Яновіч пераехаў у Крыннкі “на дажыванне”.
Яму смутна было, ён адзінокім адчуваў сябе: няма з кім пагутарыць было. Я хутко “на рэцэпт” нарадзіла дзіця, бо ў мяне мама плакала, перажывала ўсё, што я старая панна. Старая панна, божа, нікто цябе не хоча…Я для гэтай маці ўзяла, хто там захацеў мяне. Адзіная ўмова толькі была, каб бацька дзіцяці быў праваслаўны беларус, другіх умоваў не трэба было. І доктар казаў: “Ты, баба, 34 гады! Раджай дзіця хутчэй”. Доктар сказаў - добра.
Я нарадзіла дзіця і проста ў рамках шпацыра сядзела ў Сакрата ў хаце, а ён мне там майсы разказаў, газэты даваў пачытаць. Я там дзейнічала, дзейнічала. Урэшце, мяне ўзяла Ніва да сябе на паўштаты. І тады я навучылася беларускай мовы. Ездзіла па вёсках і старажылах, учылася беларускай мовы. Дала мне Міра Лукша маленькі беларускі слоўнічак, і я так пісала артыкулы.
Міраслава (Міра) Лукша (нар. 9 лістапада 1958 года ў Гайнаўцы) - беларуская пісьменніца, журналістка. Чаліня Беларускага літаратурнага аб’яднання “Белавежа” і Саюза беларускіх пісьменнікаў.
Усё было цікава, бо я нічога раней не ведала з таго, пра што казалі мне старажылы. Пасля рабіла нейкія культурныя мерапрыемствы, і напрыклад гэта валоканне. Я першы раз чула ад гэтых людзей пра валоканне. Ні песняў не ведала тады мясцовых, нічога не ведала зусім. Ані пра гісторыі мясцовыя, ані пра бежанства… Я яшчэ паспела тых апошных старажылаў распытаці. А цяпер усё пазнікала, ніякіх беларусаў няма.
Я ехала роварам чэраз Ласіняны ў панядзелак вялікадня. Ніводнага чалавека на вуліцы няма - пустая вёска. То сум адчуваеш.
У Бельску крыху лягчэй, а тут, на Сакольшчыне, невынасімыя ўмовы для меншасці. Тут мабыць нават больш беларусаў было да вайны, бо Крынкі - вялікая праваслаўная парафія. Пасля вайны абрэзалі тую парафію, праваслаўныя вёскі адрэзалі. Мала людзей засталося.
Думаю, тут вялікая роля каталіцкай царквы. З цяперашней перспектывы, усім жондзіць касцёл.
Не ведаю, у Бельску там крыху лягчэй, а тут невынасімыя ўмовы дла меншасці, тут на Сакольшчыне. Невынасімы. Тут мабыць больш тых белпрусаў, таму што Крынкі да вайны - тут вялікая парафія праваслаўная была. Пасля вайны абрэзалі тую парафію. Вёскі праваслаўныя паадыходзілі.
Тут у Крынках можна, гледзечы з цяперашняй пэрспэктывы, з маіх досвядаў, сказаць, што тут жондзіць усё касцёл. Напрыклад, апошняе слова, чы я магу дзейнічаць у доме культуры - я выключна задарма, гадамі тут дзейнічала ў доме культуры, калектыўчыкі ўсялякія вяла, мерапрыемствы, усё безграшова, - мае касцёл.
Пакажу кніжку, якую дапамагала якраз перакладаць з ідышу на ангельскі. Там апісаная сытуацыя 1906 году, калі быў пагром габрэяў у Белостоку. Тут усе баяліся пагрому [збоку] хрысціянаў. Тады яшче руская царква упраўляла. І была сытуацыя, што чакалі нейкага там манаха ў Крынках Ілар’ёна - якогась атысіміту. І габрэі прасілі бацюшкі Пранеўскага, каб не прыязджаў той Іларыён. То ён памяняў на нейкага спакайнейшага дастойніка. Бацюшку апісваюць як добрага чалавека. А вось тагачасны ксёндз nie pomniu imia быў жорсткі закалённы антысіміт.
Скажу мае ўжасы апошніх год. Майстар, што мне машыну строіць, штодзень ходзіць у касцёл. Справы не пачне без касцёлу. І ён верыць у тыя ўсе [канспіралагічныя] тэорыі. Шчыра верыць, што зямля плоская, што габрэі жондзяць, што габрэі хочуць прадаваць славянаў у рабства. ой габрэям гэта ўвогуле, што то значыць гой. Я не ведаю, ці ім такое ў касцёле кажуць: я ў касцёл не хаджу, то не ведаю. Але людзі выходзіць з касцёла з такімі тэорыямі. Скуль яны гэта бяруць? Чы з таго Радыё марыя, чы з якога медыя?..
Іаанна Чабан з дачкой і пляменнікам. З асабістага архіву
Габрэйская спадчына
Што казаць, як я паехала ў Лондан і працала прыбіральшчыцай, тое дзесьці там пабачыла габрэйскія фігуркі. То напалохалася што той механнік. Страх, габрэі! Хаця ў нас у хаце аніякага антысемітызм, проста ты жывеш у такім асяроддзе. А як я вучылася ў Лондане ва ўніверсітэце, працавала ў шпіталі, то там большасць габрэяў. Жывеш з габрэямі, вучышся ад габрэя, то перстаеш баяцца (смяецца).
Калі ўжо вярнулася ў Польшчу, то мне Томэк Вішнеўскі падаслаў навукоўцаў-габрэяў, каб я іх вазіла па вёсках, па забытых могілках. Ну, і я адразу матэрыялы рабіла, інтэрв’ю запісвала з людзьмі. Цікава, было, што людзі пры тых навукоўцаў мне казалі адно, а ім прасілі перакласці іншае. яны тут не хочуць бачыць аніякіх габрэяў. Мо думаюць, што габрэі прададуць iх туркам, а самі забяруць іхныя хаты. А перакласці таму навукоўцу просяць нешта ветлівае, нейкі ветлівы адказ.
Пра карані мясцовага антысемітызму
Першая ўмова, што быў вялікі кантраст паміж узроўнем жыцця сялянаў і гараджан-габрэяў у XVIII пачатку дваццатага стагоддзя. Гэта вынікае з палітыкі царскай, чы іншай раней, што не давалі габрэям зямлі. Калі ты габрэй, то не маеш права набыць зямлі, можаш толькі арандаваць. Не маеш права галасаваць. Ты ўвогуле не з’яўляешся ўдзельнікам соцыюма. Як гэта ўплывае на функцыянаванне чалавека? Габрэі пачынаюць падтрымліваць адзін аднаго ў бядзе. Ствараецца салідарнасць.
А, напрыклад, росквіт гаспадарчы, пералом ХІХ і ХХ стагоддзяў. Якім чынам габрэі багаціліся. Напрыклад, яны не дбалі пра экалогію. Што такая Ента Вольфовна, якая арэндавала тады ў Ліпхартаў, сто дзесяцін лесу, 80 з іх выразала на патрэбы прамасловасці. Ім не цікава было дбаць пра мясцовасць. Яны [хацелі] як толькі больш грашэй. А якімі коштам? Ім штрафы накладалі, але тыя штрафы былі невялікія. Ён багаты, а ты бедны. І ён штораз багатшы, бо ён плаціць хабары. А ты далей застаешся бедным. Прычыны ёсць. Перад усім – непрыманне габрэяў гэтай краінай. Не ўспрымаюць, не даюць месцаў, не даюць праваў. Я сабе гэта так тлумачу.
Апошняя прычына – Другая сусветная [вайна], што яны [мясцовыя жыхары], ўзялі будынкі, меблі, майно, якое засталося па габрэях. Што ім задарма ўсё гэта атрымалася. І яны напэўна адчуваюць сябе вінаватымі, то гэта такія рэзультаты дае.
Тут, у Крынках, такія гісторыі ўсялякія ёсць пра духаў, і людзі шчыра ў гэта вераць. Што духі габрэяў прыходзяць, сядаюць на ложка; што лыжка ў шклянцы трасецца ўначы. Усё прыходяць да гэтых [былых сваех] хатаў. Мне расказвалі, да адной тут вось прыходзіць дух габрэйкі: баба такая ў хустцы, сядае на ложка. А тая на яе: “Пайшла вон, чаго ты прыйшла сюды?!” Вераць, што свечка з царквы дапамагае ганяць габрэйскага духа.
Тут моцны грамдаскі антысемітызм. Людзі баяцца прызнавацца, што [маюць габрэйскія карані]. Быў тут адзін старажыл – памёр нядаўна. Ён у хоры спяваў. Яго прозвішча Szyhałowicz. І ён вельмі многа мне расказваў пра гісторыю Крынак, але заўсёды ў сакрэце. Абманваў жонку і дзяцей, што на рынак з раніцы ідзе, і мы з ім недзе на вуліцы сустракаліся. Тая сям’я так баялася, каб ён са мной не сутыкаўся. Можа і ёсць тут [яшчэ] якія габрэі, але яны так наляканы, што ніколі не прызнаюцца.
Іанна Чабан з рабінам Ірўінам Келлерам, родам з Крынак
Пра ўласны актывізм ва ўмовах мясцовага антысемітызму
Кажучы пра тое, у якім я стане псіхічным знаходжуся пасля ўсіх маіх намаганняў столькі год… У мяне цэлы час быў той булінг тут. Выключэнне агульнае, эканамічнае, культурнае. Але цяпер у Сакулцы працую, там нармальна. Але тут, то ніхто ні з гміны, ні з дома культуры да мяне не прыйдзе дахаты. Бо як забачаць пані бурмістр, што яна да маёй хаты прыйшла, то яшчэ і яе ўволяць. Да гэтага стопня, разумееш? Пакуль я не пачала тут [у Сакулцы] работаць, бацькі нават не хацелі мяне ведаць – у другую сторану голаву. Стыд, сорам. Таму шта я займаюся габрэйскай і беларускай спадчынай, а яны так хочуць быць палякамі. Мая маці так хоча быць як усё, а тут такі сорам. І ўчора прыехалі з Forum Dialogu. Папрасілі правесці іх па Крынках. У мяне сілаў унутраных не было, каб ім гаварыць пра тыя Крынкі. Я ведала два месяцы назад, што прыедуць вучоныя людзі: то ж не ў школе правесці [імпрэзу] на гадавіну паўстання ў гетце – што мне ў гэтым годзе атрымалася зрабіць, лічу гэта вялікім поспехам – але тут трэба людзям разумным, габрэям [праводзіць экскурсію]. А я ніяк не магу прымусіць сябе, каб сесці прысесці і прадумаць, што мне гаварыць.
Я кажу: слухайце, то тут ёсць такая Цэліна Бах-Шчавіньска (Celina Bach-Szczawińska). Яна пасіянат, я вам падашлю… Адмовіліся. А ў мяне яшчэ пачуццё віны, што я адбіраю той пані Цэліне… Бо то так заўсёды было…
Я зрабіла сабе сертыфікат прафесійнага турыстычнага гіда. Мне ніколі тут ніхто не дазволіў аніякай экскурсіі зрабіць. А тая пані Цэліна, хоць і не мела аніякіх сертыфікатаў, а на сайце дому культуры, і ўсе [звяртаюцца] да Цэліны. Калі да мяне прыязджалі нейкія госці, то бегла за мной: а хто прыехаў? Божа, думаю, як я магу з гэтай тоўпай шаснадцаці людзей хадзіць, калі гэтая Цэліна будзе перажываць? “Куды ты лезеш, гэта ж не тваё! Гэта зарэзэрвавана за пані Цэлінай”.
У выніку і выйшла [экскурсія] спантанная, яны [з Forum Dialogu] ўсе задаволены былі, бо выйшла натуральна, спантанна.
Пасля мы сядзелі, размаўлялі, хто тут чым займаецца. Бо там былі такія, што выдаткоўваюць грошы, і тыя, што чорную работу робяць. Я ў засадзе не належу ні да якой катэгорыі. Я ва ўнутранай эміграцыі жыву.
Я ўжо выключылася, начэ яны мяне выключылі. Я ў засадзе ніхто. Не ведаю нават, чаму яны [Forum Dialogu] мяне запрасілі. Але шмат пра мяне пыталі, і ім было цікава, бо яны не маглі паверыць [у тое, што я расказвала]. Ім немагчым зразумець, што той антысемітызм жыве ў гэтым паваенным пакаленні, але яшчэ і паньшчызьняны сіндром жыве. З двух стагоддзяў, яшчэ жывы. Я ім сказала: “Увогуле тут быць у любой меншасці – гэта рызык жыцця”.
Я тут у такія перапетыі мела. Была безработная. Чакала на штат у Łomżyńskie Towarzystwo Naukowe im. Wagów два гады. Два гады была на здровотным (бальнічны – рэд.) пасля апошняга булінгу на рабоце: я працавала ў Публічнай бібліятэцы ў Супраслі, там кашмарны булінг быў. Мне не было, дзе ісці. Я шукала працы, а ніхто не прымаў.
Іаанна Чабан (першая злева) на мерапрыемстве, прысвечаным габрэям Саколкі
Рабіла тлумачэнні гэтым габрэям. Хто заплаціць, а хто не заплаціць. Ці скажаш, каб столькі заплацілі, а заплацяць палову. Прыбытку не было. І я праз два гады перакладала (для Навуковага таварыства) стосы плікаў (файлаў – рэд.), ксенгі божнічы, надпісы, зробленыя ручна, алоўкам. І газэты міжваеннага перыяда з ідыш перакладала… 500 злотых у месяц плацілі! Але казалі, што будзе штат, а пакуль чакаем гранту. “О, Ася, прыйшоў грант, цяпер будзеш кнігу перакладаць”. – “То калі ўмову падпісваем?” – “А не, гэта я сваім дактарантам трымаю”.
Я засталася без перспектываў. Хворая. І няма за што хлеба купіць.
І раптам якісь’ цуд. Там (у школе ў Сакулцы) мяне ўзялі на работу. Я так добра там сябе адчуваю. Урэшце я адчуваю сябе патрэбнай. Бо праз сваю шматгадовую дзейнасць я заўсёды адчувала сябе непатрэбнай.
Альбо тут з габрэямі. Верасень апошні быў - прыязджаў галоўны гэтай супольнасці Krynki Virtual Verein на чатыры дні, і ён не меў 5 мінут для мяне. Бо яму цікава з пані бургамістр, з пані дырэктар дома культуры, з пані Цэлінай. А навошта я яму патрэбна? Ён ужо грошы на рэнавацыю магільніка знайшоў…
Магільнік таксама пратала (прыбірала) я. Тачкай смецце вывозіла. Пасля спаткала людзей – прафесараў з Варшавы. Штогод прыязджалі, нейкія мы там кусты выціналі, мезузы адкрывалі. Той Боб залажыў суполку Крынкер Верей на Facebook. Людзі пішуць там, абменьваюцца думкамі, хто чый дзядзька. Яны сябе адшукоўваюць там між сабою. Я ім перакладала з ідышу на ангельскую штосьці: артыкулы, кнігі. А Боб кожны дзень пісаў, я адпавядала. Сілаў, часу натраціла на тую карэспандэнцыю. А ён такі чалавек… Памятаю, адна баба, якая жыве там, дзе было гетта, па сакрэце падзялілася, што на агародзе знайшла людскія косці. І яна аднесла іх на каталіцкія могілкі, падклала. Я напісала у той суполцы на Facebook, што такая справа. Можа трэба нейкую камісію, можа што. І гэты Боб на мяне, што я мушу арганізаваць усе тыя камісіі, а я яму маю толькі справаздачу прадставіць. Але гэта рызыка. Тая баба са мной больш нават не гаворыць. Яна плюе сабе ў бораду, што яна мне сказала. А ён хоча, каб я тут камісіі вяла. Ну не лічыцца з маёй бяспекай увогуле. Эканамічнае, грамадскае выключэнне… Гэта недастаткова? Яны ўсё робяць, каб ты здохла…
Дык Боб спачатку назбіраў нейкія грошы ад гэтых крынкерсаў (удзельнікаў суполькі – рэд.). Тут Фонд (Fundacja Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego – рэд. ) цудоўным чынам прабудзіўся. Ну добра, будзем пратаць магільнік. Хто папрача? Ну добра, я магу знайсці кіпу людзей, якія не антысеміты. І знайшла. Але потым гэтым людзям нічога не паведамілі, і ўзялі з гміны людзей. Мне глупа, бо я паабяцала, людзі чакаюць…
Я памятаю, як гэта гміна пратала. Выкасілі толькі тое, што мы ўтрая: я і жонка з мужыком Баі – прафесары – пасярэдзіне. Я яшчэ пералякалася, пайшла глядзець, бо мне даслалі здымкі і здалося, што яны яшчэ больш развалілі тыя мацэвы, чым яны былі. Яны робяць, я там іду, і той кіроўца, які іх прывёз, так на мяне глядзеў, як бы зараз нажа ў плечы. Ну добра, папратана, ура, гміна тут з габрэямі. Сяброўства! І ведаеш, пішуць да мяне з гэтага FODZ-у: грошы ёсць, знайдзі экіпу, паглядзі тут памеры таго, збяры людзей, бо будзеце пратаць. Я так прыехала з работы [і думаю]: «Так, трэба ісці на магільнік. А які сантыметр? Я толькі кравецкага маю. А як я там залезу?». Я села і думаю: «А што гэта за адносіны да мяне?»
Замест таго, каб разам прыехаць, пракансультавацца, прадумаць… То я яму хто? Баба 51 гадоў ганяць будзе без шацунку? Ты знайдзі экіпу, а мы зноў высрэмся на тую экіпу, як апошнім разам.
Прыехаў быў, пайшлі разам у гміну, селі, пагаварылі, прыдумалі, як гміна, напрыклад, мае той ходнік выкладаць. Адказваю: «У мяне з памерных толькі сантыметр кравецкі, то я не ў стане гэтага зрабіць, але ідэя супер. Жадаю поспехаў». І яны прыехалі экіпай з гэтай фундацыі, і ўвогуле мне нават «чэсць» не патрэбна сказаць. І кантакт ужо з пані Цэлінай. Цэліна звоніць мне і ўжо хваліцца, што яны з ёй гаварылі. А я кажу: «Мне вельмі сумна, што мяне праігнаравалі». Яна кажа: «А навошта ты патрэбна?» Я кажу: «Ну то вы там дзейнічайце, а сабе іншыя зацікаўленні ў жыцці знайду».
І так цудоўным чынам з’явілася гэтая сакульская школа. Там [мая праца] з псіхалогіяй звязана. Дапамога людзям, і я самой сабе дапамагаю. Я лячуся, лечучы другіх. Мяне там шануюць, я там зорка. Я вяду тыя мерапрыемствы вялікія: і пра аўтызм, і пра габрэяў. Запрашаю дом культуры. Тэрапеўтычныя заняткі ладзім. Песні па-беларуску, па-ўкраінску, па-габрэйску і па-польску. І дырэкцыі нічога не перашкаджае.
Я яшчэ хачу ў Лодзь на ўніверсітэт на студыі, і мне дазваляюць ездзіць. Спадзяюся, што паступлю, бо хачу галаву праветрыць, вырвацца з правінцыі.
Я шмат чаго тут змагла памяняць, з другога боку. Усталявала гэты дзень памяці Гетта. Вядома, трэба было дабівацца, прыпамінаць, нагадваць. Апошні гэты раз, [калі я ладзіла імпрэзу] шмат людзей прыйшло, і са школы, і ўсё было супер. То мерапрыемства было быццам дом культуры яго робіць, а Ася ў нас госць. І там толькі пасля нейкі чалавек падыйшоў, сказаў: «Дзякуй, бо я ведаю, што гэта твая заслуга». Аднак запісалі гэтае мерапрыемства ўпершыню ў гісторыі Крынак ў грамадскі каляндар культурных мерапрыемстваў. А сёлета нічога не адбылося, бо я сама нічога не прапанавала. Пасля тэлефаную дырэктарцы: «Слухай, а чаму імпрэзы не было ў гэтым годзе». - «А ведаеш, сінагогу рэмантаюць, то няма дзе рабіць. То мы і не зрабілі». Усе мерапрыемствы ёсць, дзе зрабіць, а гэтага няма.
Я ўжо тут зарганізавала вясковае этнаграфічнае мерапрыемствам, ужо публіка была. Толькі падтрымкі [патрабавала]. Быў Сакрат – ужо падтрымка. Памёр Сакрат, то той Тарасевіч там сеў (на пасаду старшыні фонду VILLA SOKRATES, якая займаецца захоўваннем спадчыны Сакрата Яновіча і захваннем беларускай культуры на беласточчыне). Аднолькава, што з Бобам і з Fodz. Ён мяне не ведае. Я не існую. Адкрыў галерэю ў Крынках. Там не шмат людзей ідзе з мясковых. У асноўным – Беласток, Варшава. Ну і ўсіх [запрашаюць] на вячэру. Толькі не мне. Ніколі не запрасіў на вячэру. І раз там быў фільм пра яго зрабілі і ў сінагозе паказвалі. І той Тарасевіч, помню як сёння, кажа: «У Крынках, то няма з кім гаварыць». – «А я?» - «А ты ўжо ўфармавана, мне няма чаго з табой гаварыць». А яму трэба такія, каб панскія загады выконваць. Ну і які канец? У галерэі вокны выбітыя. Распаліся тыя мае мерапрыемствы. Бо, кажу, на іх прыходзілі пару чалавек з Беластока і з Варшавы, але не было кантакту з мясцовамі. І не было мне месца.
То праблема чалавечая, што кожны хоча быць зоркай.
Водгукі на мае артыкулы былі добрыя: людзі з вёсак казалі, што чытаюць, што чакаюць новага нумару. Але ў рэдакцыі мяне таксама за сваю ніколі не брала. Я прыязджала ад часу да часу ў офіс: бо як ездзіш па вёсках, то не маеш жа там свайго кампутара, століка. І там штогод рабілі імпрэзы ў Ляўкове з пісьменнікамі, з літаратарамі. Я запытваюся: «Вапа (Яўген Вапа – галоўны рэдактар тыднёвіка Ніва – рэд.), можа ты мяне калі запросіш?» - «А чаго ты там?» А чаго?.. Я не была членам калектыва. Я не адчувала сябе іхняй ніколі. Мне там не было месца: ты ніхто, ты не ўмееш. У Крынках ты ніхто, усе разумнейшыя за цябе. У беларускай супольнасці тое самае, а ў габрэйскай супольнасці – ты гой. Хтосьці тут дапамог? Ты думаеш?
Гой - чалавек, як:ая не належыць да габрэйскай супольнасці, чужынец.
Царква таксама. Ходзіш там на хор, у буднія дні спяваеш. Пасля просіш бацюшку, каб цябе ўзяў, як будзе ездзіць па вёсках асвяшчаць хаты, каб пазнаёміцца з людзьмі для матэрыялаў. Не. Ты хочаш зрабіць рэканструкцыю ручніка ў царкве. А бацюшка табе кажа: «Пайшла ты са сваёй Беларусей». А я ўжо бабы знайшла зацікаўленыя.
Без пашаны, аніякай… Я цяпер, у 50 год толькі, збіраю чалавечую годнасць. Толькі зараз пачынаю будаваць у сабе чалавечую годнасць.
Усё гэта вельмі смутна. Ja jestem, wypalona, wycieńczona fizicznie, psychicznie (Я выгарэла, я знясіленая фізічна і псіхічна - рэд.). Навошта ісці пад пронд (электрычнасць, электрычны ток - рэд.)? Ты забіваеш сябе проста.
Пра працу ў сакольскай школе
Іанна Чабан (другая злева) з дзіцячым калектывам Заранка
Іанна Чабан (першая справа) і дзіцячы калектыў Заранка
Ці заўважаю, што дзяўчо кожны перапынак цалкам праводзіць у прыбіральні, то таксама пачынаю інтэрвенцыю. Я, напрыклад, методы знаходжу ў развіцці талентаў. Я не трымаюся канткрэтных праграм, толькі я шукаю дарогі да гэтага чалавека. Пазітыўныя бакі, зацікаўленні, будаванне самаацэны. І груповыя заняткі, і індывідуальныя, і майстар-класы. Я адчуваю, што я ў добрым месцы. Апрача таго я спалучаю ўсё, чым я займаюся гадамі. Нарэшце ўсё гэта, чым я займалася, чаго вучылася, знайшло сваё застасаванне, злілося ў адно цэлае.
Інтэрвю запісала Дар’я Гардзейчык. Яно зьяўляецца часткай праекту “(Не)бачныя: гісторыі беларускіх актывістак перыяда аднаўлення незалежнасці”, здзейсьненага пры падтрымцы BYSOL.