(Не)бачныя: Алена Глагоўская

Ад рэдакцыі

Лёс Алены Глагоўскай — даволі тыповы для этнічных беларуса:к, якія пасля карэкты дзяржаўнай мяжы паміж Беларуссю і Польшчай у 1948 годзе апынуліся на польскай тэрыторыі. Мяжа падзяліла мноства сем’яў: тады частка сваякоў спадарыні Алены засталася ў Беларусі, частка — у Польшчы. Пакуль у БССР беларускую ідэнтычнасць спрабавалі падмяніць «агульнасавецкай» (фактычна расейскай), у Польшчы яна таксама размывалася — як праз актыўныя дзеянні, так і праз простую адсутнасць дзяржаўнай падтрымкі. Калі дзяржава не падтрымлівае культуру нацыянальнай меншасці, з часам прадстаўні:цы гэтай меншасці натуральным чынам асімілююцца. Людзі часта не бачаць практычнага сэнсу ў захаванні сваёй ідэнтычнасці сярод дамінуючай культуры. Аднак Алена Глагоўская — адна з тых, дзякуючы каму беларуская культура ў Польшчы працягвае жыць і развівацца: праз яе даследаванні, валанцёрства ў арганізацыі імпрэз у Гданьску і іншых гарадах, праз сталую падтрымку беларускай супольнасці ў Польшчы. І таксама дзякуючы таму, што спадарыня Алена выхавала сваіх дачок беларускамоўнымі, сумясціўшы працу, мацярынства і валанцёрства дзеля захавання і развіцця беларушчыны ў Польшчы. Гісторыя спадарыні Алены — гэта для нас шмат у чым гісторыя штодзённага супраціву дзяржаўнаму гвалту. На ягоным фоне беларускія грамадскія дзеячкі вучацца, працуюць, выхоўваюць дзяцей, выконваюць працу, за якую ім ніколі не заплацяць, здзяйсняюць навуковыя адкрыцці і робяць так, што наша супольнасць жыве — нягледзячы ні на што.

Алена Глагоўская (з дому — Казлоўская)

Нарадзілася ў годзе ў вёсцы Ярылаўка ў 1959 годзе.

• Габілітаваная доктарка сацыяльных навук.
• Прафесарка ўніверсітэта Казіміра Вялікага ў Быдгашчу.
• Культурніцкая актывістка.
• Аўтарка кніг „Białoruś 1914-1929. Kultura pod presją polityki» (Białystok 1996), „Białorusini na Wybrzeżu Gdańskim» (Toruń 2003), „Stosunki polsko-białoruskie w XX wieku. Od Imperium Rosyjskiego do Unii Europejskiej» (Białystok 2012), „Za Białorusią świata nie widział».

Пра сям’ю і паходжанне

Я нарадзілася ў вёсцы Ярылаўка (вёска ў гміне Гарадок (Грудэк) Беластоцкага павета Падляскага ваяводства — рэд.).

Мой бацька і мая цётка — з Вялікай Бераставіцы (сучасная Гродзенская вобласць — рэд.).

Так сталася пасля Другой сусветнай вайны, што бацькава сястра была арыштаваная ў 1946 і вывезеная ў Сібір. А вярталася яна ў 1949 годзе, калі была перасунута мяжа. І яна проста не змагла вярнуцца ў Ярылаўку.

У 1948 годзе адбылося карэктаванне мяжы паміж Польскай Народнай Рэспублікай і Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікай (БССР). У выніку пераносу мяжы некаторыя жыхар:кі памежных вёсак апынуліся ў іншай дзяржаве без свайго жадання.

Бо Ярылаўка ў 1948 годзе апынулася ў Польшчы. Там проста была карэкта мяжы, і можа з дзясятак вёсак адыйшло да Польшчы. Цётка баялася проста вяртацца ў Польшчу, і засталася ў вёсцы Цецяроўка ў бераставіцкім раёне. Гэта каля станцыі Бераставіца: мы ніколі «Пагранічны» не называлі, бо заўсёды казалі «станцыя Бераставіца».

Чыгуначная станцыя Бераставіца знаходзіцца ў сучасным аграгарадку Пагранічны, які раней меў статус пасёлка.

Я там (у Беларусі — рэд.) не была ўжо пяць гадоў. Мой брат то нават не дачакаў: памёр у мінулым годзе. Але казаў, што ўжо мы мусіць не паедзем туды. Недалёка — у Клепачах (вёска ў Бераставіцкім раёне, уваходзіць у Пагранічны сельсавет — рэд.) — пахаваныя брат і браціха майго дзеда. Мае траюрадныя браты жывуць — адзін у Стоках (Свіславцкі раён — рэд.), другі ў Гродне. Дваюрадная сястра жыве ў Гродне. Зараз то толькі па тэлефоне размаўляем ці праз мэсэнджары.

Пра Ярылаўку

Ярылаўка — гэта была беларуская вёска, якая апынулася ў Польшчы, бо перасунулася мяжа. Значыць, у другой Рэчы Паспалітай была ў Польшчы. Як я малая была, то не разумела, чаму людзі гаварылі, як жылося «за тых палякаў», як жывецца «за гэтых палякаў», як было «за тых саветаў», як жывецца «за гэтых саветаў»… Як было «за немцамі». Нарадзіўшыся ў Польшчы, я не разумела, за якімі «саветамі» і чым «тыя палякі» розняцца ад «гэтых палякаў».

Другая Рэч Паспалітая — афіцыйная назва польскай дзяржавы ў перыяд паміж дзвюма сусветнымі войнамі, з 1918 да 1939 года. Гэта быў час, калі Польшча аднавіла сваю незалежнасць пасля больш як ста гадоў падзелаў Рэчы Паспалітай. У гэты перыяд заходняя частка Беларусі — у тым ліку і вёска Ярылаўка — апынулася ў складзе Польшчы па ўмовах Рыжскай мірнай дамовы. Рыжская мірна дамова была заключаная паміж Савецкай Расіяй і Польшчай у 1921 годзе. Яна завяршыла савецка-польскую вайну (1919–1921). Згодна з гэтай дамовай Заходняя Беларусь і Заходняя Украіна адышлі да Польшчы.Усходняя частка Беларусі засталася ў складзе Савецкай Беларусі (БССР).

Пад «тымі палякамі» разумеўся час Другой Рэчы Паспалітай — з 1918 па 1939 год. Пад «першымі саветамі» — перыяд з 1939 па 1941 год, калі пасля сумеснага нападзення Нацысцкай Нямеччыны і Савецкага Саюза на Польшчу ўсходнія тэрыторыі краіны адыйшлі да СССР. Пад «другімі саветамі» — перыяд з 1944 па 1948, калі Ярылаўка ўваходзіла ў склад БССР.

Як да нас прыходзіла мая бабуля з Коматаўцаў — фактычна вёска на самай мяжы, побач Баброўнік, — то расказвала «як мы былі ў Расеі». Што гэта значыць? Як былі ў бежанстве. Значыць, што яны жылі ў Расейскай Імперыі — яны ніколі [так] не называлі, [казалі,] што яны жылі ў Расеі.

Маецца на ўвазе бежанства падчас Першай сусветнай вайны, калі жыхар:кі тых тэрыторый Расейскай Імперыі, якія займала Нямеччына, былі пераселеныя на ўсход — углыб Імперыі.

Ярылаўка была ў сто працэнтах беларуская вёска. Там проста не было палякаў. Гэта малая вёска: у ёй было 14-15 хатаў, прытым уся пародненая. Палова вёскі — гэта не была сям’я, хаця яны так сама называліся. У нас было такое прозвішча Шапель. Хаця як я знайшла ў гродзенскім архіве перапіс насельніцтва ў 1795 годзе ў Ярылаўцы пасля трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай, то там былі яшчэ іншыя прозвішчы. Напрыклад, былі Баркоўскія. А мая бабуля была з дому Баркоўская. І мама мая гаварыла пра нашых суседзяў, што бабулі брат ажаніўся з такой жанчына Валячкай з Ярылаўкі. Валячка была з 20 гадоў малодшая за яго, і ўсе казалі пра тое, што Валячка ідзе замуж за старога кавалера. Але тыя каменты былі мала істотныя. Вельмі істотна для мяне было, што я не разумела да канца, пакуль не мела гэтага перапісу з Ярылаўкі, бо мама гаварыла так: яны свае. Што гэта не дазвалялася — выходзіць замуж… Я казала: «Мамо, але якая яны радня»? На што мама адказвала так: «Я не знаю, якія яны свае, але яны свае». І я знайшла ў перапісу, што Баркоўскія былі ў Ярылаўцы даўно-даўно.

Ну, у нас быў двор у вёсцы, бо гэтая была вёска дворская. Нават у тапаніміцы захаваліся да сёння: дворны выган, дворнае поле, дворныя агароды. Значыць, гэтая зямля належала не да вёскі, а да двара.

Двор (у сэнсе панскі двор) — сядзіба землеўладальніка або шляхціца, якая звычайна ўключала жылы дом (панскі дом, маёнтак) і гаспадарчыя пабудовы.

І гэты двор быў даволі вядомы тым, што яго ўласнікам былі Каменьскія, пародненыя з Ажэшковай. Апошнім уласнікам да Першай сусветная вайны быў Антон Каменьскі, які там партрэтаваў Ажэшкову, Пруса — вядомых тых пісьменнікаў канца 19 ст. І нават Пілсудскага пасля Першай сусветная вайны. Ад яго, як мой бацька казаў, купіў Міклашэвіч… Не, ён не называўся Міклашэвіч, але так называлі яго ў нас: Міклош Трафімюк, які быў жанаты на цётцы Ларысы Геніюш. Ён працаваў на чыгунцы. Як бацька мой заўсёды гаварыў, што браў узяткі да пасажыраў і, назбіраўшы грошай, купіў гэты двор у Ярылаўцы. Трагічны быў іх канец, бо 17 верасня 1939 года мясцовыя камуністы з Коматаўцаў прыйшлі іх забілі. Паводле такога казусу, што трэба «змагацца з панамі».

Пасля Другой сусветная вайны двор перастаў быць дваром. У час вайны вярнуўся сын [Міклоша] ў гэты двор, і там кіраваў гаспадаркай. А пасля вайны ў 1944 годзе савецкія памежнікі зрабілі пагранічную заставу, бо за Ярылаўкай — два кіламетры за Ярылаўкай — ёсць такая вёска Лужане (афіцыйная назва — Łużany/Лужаны — рэд). Перад самымі фактычнамі Лужанамі была польска-савецкая мяжа з 44га да 48га года.

Бацька расказваў такія розныя гісторыі. Яму ў 1944-м годзе было 14 гадоў. Да вайны яны жылі ў Брэсце, а ў 1939-м годзе бабуля з дзецьмі прыехала да сваей маці, бо гэта была яе родная вёска. Дзед быў тут на Памор’і — змагаўся з немцамі, бо ён вайскоўцам быў.

Мой бацька гадаваўся ў Брэсце, у горадзе. Праўда, яго не прымусілі хадзіць на каталіцкую рэлігію ў школе, бо дзед вадзіў праваслаўных салдат у царкву, і мой бацька хадзіў з імі. Але цёця Лена (сястра майго бацькі) хадзіла на рыма-каталіцкую рэлігію ў школу, а бацька хадзіў на праваслаўную. І яны ўвогуле не ведалі беларускую мову, хаця яны прыязджалі на канікулы ў Ярылаўку, і бацька распавядаў, як яны вярталіся з канікул, то ўжо размаўлялі па-нашаму. І бабуля сядала асобна ад іх, бо яны забылі ўжо польскай мовы. Але ў 39-м годзе…

Мой бацька пайшоў у школу ў 6 гадоў. У 39м годзе ён скончыў 3 класы і павінен быў пайсці ў чацвёрты клас.

І, як прыехалі ў Ярылаўку, паўстала савецкая беларуская школа ў Коматаўцах. І бабуля павяла дзіця ў школу. Але ў школе сказалі, што яны палякаў у школу не прымаюць. Бабуля сказала: «Мы ж не палякі, мы беларусы». І бацька то расказваў як анекдот: яго павінны былі прыняць у чацвёрты клас, але яму загадалі напісаць мільён лічбамі. А ён першы раз пачуў такую лічбу — мільён. І ён не ведаў, як напісаць. Ён мне гаворыць: «Забач, вучань у савецкай школе, скончыўшы 3 класы ведаў, як запісаць мільён, а я, скончыўшы 3 класы польскай, не ведаў, што гэта мільён». Ну і хадзіў у беларускую школу, у трэці клас.

Мой бацька, па-першае, выхаваўся ў сям’і вайскоўца. А тут савецкія памежнікі. А тыя савецкія памежнікі — то проста былі ў такім амаль узросце як мой бацька: мелі па 17-18 гадоў. І бацька з імі сябраваў. Яны былі дзесьці там з Усходу Расеі: з Каўказа ці адкуль там. Я на гарышчы знайшла цэлы сшытак савецкіх песняў: гэта ён ад рукі запісваў савецкія песні ад тых памежнікаў. Ёсць нават здымкі падпісаныя майму бацьку тым савецкімі памежнікамі.

Нават тут, на здымку, — Памыкалаў Коля і Фамічоў на памятку Казлоўскаму В. Майму бацьку 16 гадоў тады было. Тут — на памяць Віктару ад Мікалая Памыкалава, Федаровіча. Гэтыя здымкі зробленыя ў нашым у двары.

Мяне ўвогуле так цікавіла, што з гэтымі хлопцамі здарылася. А тут (на фота — рэд.) яшчэ лепш: гэта маёй цёці Лене падпісаў нейкі «ўхажор» з памежнікаў у красавіку 1946 года. Ёй было 19 гадоў. А яе аршытавалі ў верасні 1946 года. Нават не памог… «Лене ад Пеці». Якісь там Пеця.

А гэтыя памежнікі… Іх дзяўчыны мясцовыя цікавалі. Аднойчы да майго бацькі прыехаў журналіст з Радыё Рацыя, і мой бацька парасказваў такіх гісторыяў, як там савецкія афіцэры, заставіўшы на ўсходзе сем’і, жаніліся з дзеўкамі мясцовымі. Тут адныя да вянца ехалі, а жонка неяк даведалася… І яна з хлопчыкам (сынам — рэд.) прыехала і проста накінулася на тую дзеўку, што муж яе жаніўся, і проста пабіла гэтую дзеўку. То сенсацыя была ў вёсцы. Ну мой бацька гаварыў-гаварыў там. А потым мне кажа: «Слухай, ты да гэтага журналіста пазвані, хай ён гэта вычысціць, бо гэтыя ж дзеўкі яшчэ жывуць».

Але некаторыя павыходзілі замуж і потым, як яны (савецкія афіцэры — рэд.) адыходзілі ў 1948 годзе за рэчку Свіслач (па рэчцы Свіслач тады правялі польска-савецкую мяжу — рэд.) , то проста паехалі з тымі мужамі ў Савецкі Саюз. Мамы дваюрадная сястра выйшла замуж за такога памежніка Ачкасава, які быў у Ярылаўцы. Там пару такіх сужонстваў было.

Мая цётка тым часам з той Сібіры да хаты не магла вярнуцца, але была іншая справа. Да 1948 года хлопцаў з гэтых вёсак пабралі ў Савецкую армію з увагі на іх узрост. А яны вярталіся з Савецкай арміі пасля 1948 года, і не маглі вярнуцца ў Польшчу. Пазаставаліся там (на тэрыторыі БССР — рэд.), шукалі дзевак і пажаніліся ў тых вёсках перад мяжой.

Як памежнікі выехалі з Ярылаўкі, у тым самым двары зноў была застава, толькі ўжо польскіх памежнікаў. Яна называлася стражніца. І ў маёй памяці двор не існаваў, існавала стражніца, бо так па-польску называлася тая памежная застава. З 1948 да 1956 года там была стражніца, а потым памежнікі пераехалі ў Гарадок, бо мяжа стала больш бяспечнай. Ізноў было тое самае: зноў прыехалі памежнікі з цэлай Польшчы, і зноў мясцовыя дзеўкі мелі сваіх ухажораў, ізноў некаторыя павыходзілі замуж за тых салдатаў. Тут мой бацька напісаў: «першы кастрычнік 49 года, Сойчув». Не ведаю, што такое Сойчув.

Адзін з іх называецца Казлоўскі, а другі са Слёнска — Шоўшч. Польскія памежнікі. Зноў сябры майго бацькі. У 48-м годзе ён ужо мае 18 гадоў.

Калі выехалі польскія памежнікі, двор стаў пусты. Там зрабілі спярша школу. Мой старэйшы на 8 гадоў брат хадзіў туды. Я там памятаю ёлку ў школе. Больш нічога не памятаю, бо мяне там заставілі гаварыць верш. І на беларускай мове прытым.

А як я пайшла ў школу, трэба было ісці 2 кіламетры ў Баброўнікі. Мне так было шкода, бо мая сяброўка — два гады старэйшая — хадзіла праз мой панадворак у школу, і калі яна вярталася, то мы з ёй заўсёды гулялі.

Потым двор пераняў калхоз вёскі Лужане. Там правялі рамонт і зрабілі тры кватэры ў адным двары. Яшчэ, калі там польскія памежнікі стаялі — бо там ж былі афіцэры таксама з сем’ямі — то для іх выбудавалі, як мы называлі, белы домак. Вельмі прэстыжны дом з гарышчам. На нізе жылі афіцэры з сем’ямі, а наверсе — афіцэры, якія не мелі тых сем’яў. Вось у гэтым двары стварылі кватэры для калхознікаў, і пачалі прыязджаць людзі з усюль.

І таксама мясцовыя, якія працавалі ў лужанскім калхозе, то там атрымалі кватэры. Або прыехалі таксама людзі — нашы — якія пасля Другой сусветнай вайны выехалі «на Прусы» у Ольштын, у саўгасы. То потым, як яны даведаліся, што ў сваіх старанах стварылі калхоз, то [вярталіся]. Адна сям’я — ярылаўскай жанчыны — прыехала ў гэты двор.

Цікавая гісторыя была з тым калхозам у Лужанах, бо гэта вёска мяшаная — каталіцка-праваслаўная. Хаця два кіламетры ад Ярылаўкі. Там быў таксама двор Камароўшчына. Пра тых уласніц двара гаварылі Камаранкі. Яны жылі пасля вайны, але вядома, што ў іх той двор забралі.

Улады хацелі калхоз зрабіць і ў Баброўніках, і ў Коматаўцах, і ў Ярылаўцы — ва ўсіх там навакольных вёсках. Але ў калхоз людзі не хацелі ісці. І не згадзіліся. І пайшлі гэтыя агітатары ў Лужане, і там сказалі, што ў калхоз уступілі ўсе жыхары Баброўнікаў, Ярылаўкі і Коматаўцаў, то вы таксама павінны ўступіць.

Патрабавалі ж людзей да працы: бо яны абнялі 170 гектараў зямлі, якія належылі таксама да ярылаўскага двара ў міжваенны час. Хтосьці мусіў усё гэта абрабляць, бо там, здаецца, каровы гадавалі, куры гадавалі. Як мы ішлі сушыць сена — а побач быў сенакос калхозны — мой бацька заўсёды казаў: «Бачыш, мы ідзем капіцы раскідаць, а яны ўжо п’яныя ляжаць». У чым розніца калхоза ад нашай гаспадаркі.

Пра адукацыю

У хаце размаўлялі выключна па-беларуску, а я навучылася польскай мовы, як пайшла ў школу. Мая польская мова ёсць вельмі граматычная, вельмі папраўная, таму шта яна вывучаная ў школе. Школы, на жаль, былі ўсе польскія. Як я пайшла ў школу, то ў Баброўніках было навучанне беларускай мовы з другога па восьмы клас як дадатковы прадмет.

Пасля школы пайшла ў ліцэй у Міхалове.

Польская сістэма сярэдняй адукацыі падзяляецца на васьмігадовую «школу падставову» і чатырохгадовы ліцэй. Агулам тэрмін атрыманняя сярэдняй адукацыі складае 12 год.

Мы з сяброўкай зрабілі кнігу на 70 год ліцэя.

Графічна афармляў кніжку мастак, які працуе на факультэце архітэкстуры палітэхнікі беластоцкай. Абсальвэнт (выпускнік — рэд.) нашага ліцэя.

Гэта была сама бліжэйшая сярэдняя школа. Як я вучылася, то нават не ведала, у якой школе вучуся. Але гэта была вельмі цікавая школа з увагі на тое, што яе зрабілі самі настаўнікі пасля Другой сусветнай вайны.

У Міхалове — гэта зараз гмінная мясціна (то-бок з’яўляецца цэнтрам гміны — рэд.) — пасля вайны аказалася вельмі шмат настаўнікаў. Там была пасля вайны беларуская школа. Але там быў вялікі такі падпольны польскі рух. Яны проста забілі беларускіх настаўнікаў.

Вельмі шмат людзей адтуль падалося ў Савецкую Беларусь, бо баяліся гэтых дзеяў, як папросту забівалі правалсаўных жыхароў.

У тым жа Міхалове аказалася даволі багата настаўнікаў. Яны вырашылі — у 47 годзе, як ужо беларускай школы не было, польская толькі — дзе будуць дзеці вучыцца?… Ну, у Беласток [дзецям] трэба ехаць. А быў закон такі ў Польшчы, што сярэднія школы могуць існаваць толькі ў павятовых гарадах. У мястэчках такіх, як гэта было Міхалова, дзе было 3 тысячы жыхароў, не мела права быць школы сярэдняй. А настаўнікі вырашылі так, што для таленавітай моладзі зробяць сярэднюю адукацыную школу, а для моладзі менш таленавітай — зробяць прафесіянальную школу. І зрабілі дзве школы. Нелегальна. Ліцэй існаваў з 1947 года, выдаваў пасведчанні, атэстаты сталасці, але гэта было нелегальна фактычна да 1953 года, ці да катарога. Хаця з гэтымі пасведчаннямі людзі паступалі ва ўніверэсітэт, бо пячатку мелі, усё. І калі паставілі асветнія ўлады проста перад фактам, што ёсць такая сярэдняя школа, аказалася, што школа не можа існаваць. Ну як гэта: у камуністычнай Польшчы зрабілі сабе школу?!

І настаўнікі прыдумалі штось’ такое: камусь’ там з настаўнікаў нарадзілася дзіця. І вырашылі, што на бацьку хроснага папросяць прэзідэнта Польшчы Балеслава Берута.

Баляслаў Берут — партыйны і дзяржаўны дзяяч, першы прэзыдэнт Польскай Народнай Рэспублікі.

Вядома, што прэзідэнт Берут на хрысціны не прыехаў, але прыслаў нейкага там чыноўніка заміж сябе прыехаць. Мясцовае насельніцтва, — там настаўнікі, якім дзіцё нарадзіліся, — абдарылі яго самагонкай, каўбасамі — усім, чым было. І павезлі тыя ўраднікі ў Варшаву падаркі. І школа дзякуючы гэтаму змагла існаваць. Потым усё фармалізавалі.

Спярша ліцэй знаходзіўся ў быўшай нямецкай камендатуры. А Міхалова было вельмі цікавым мястэчкам, таму шта яно было заснаванае ў 1832 годзе. Спачатку там была вёска Незбудка. І там быў Сэвэрын Міхалоўскі, які ў гэтую Незбудку запрасіў немцаў, якія мелі ў Нямеччыне ткацкія мануфактыры, і ён пачаў закладаць ткакія фабрыкі.

Аказалася, што ў Міхалове было больш немцаў, яўрэяў, якія гандлям займаліся, крыху палякаў, і найменш мусі’ беларусаў. Але беларусы былі наўкруга гэтага Міхалова — у вёсках. І перад Першай сусветнай вайной у Міхалове заставілі тры святыні: нямецкая кірха (на яе месцы пабудаваны мой ліцэй), праваслаўная царква, рыма-каталіцкі касцёл і, вядома, былі сінагогі.

Спярша немцы [падчас Другой сусветнай вайны] вывезлі ў гета ўсіх жыдоў. Пасля Другой сусветнай вайны зніклі ўсе немцы з Міхалова. Засталіся нямецкія могілкі. Я памятаю, як мы з ліцэя хадзілі на тыя могілкі — ужо было больш як трыццаць гадоў па вайне. Яны былі так запушчаныя, і там была толькі адна захаваная ў 70-я гады магіла — нехта з тога Міхалова даглядаў. А зараз гэтыя могілкі ўлічылі ў праваслаўныя і каталіцкія могілкі. Разам амаль тыя могілкі — мур іх аддзяляе, але ў адным і тым самым месцы.

І заўсёды мой бацька гаварыў, што Міхалова — то табе не Гарадок. Гарадок быў такім рабочым мястэчкам, а Міхалова… Лічылася, што там немцы — іншая культура, у сувязі з тым іншыя людзі жывуць. Я памятаю, як мела дылему, дзе ісці вучыцца, і бацька мне сказаў: «Ну, Міхалова — гэта не Гарадок». Аказалася, як пайшла вучыцца ў варшаўскі ўніверсітэт, то проста не мела аніякіх комплексаў, бо веды, якія я там атрымала, былі на ўзроўні найлепшых варшаўскіх ліцэяў. Так што я толькі робячы гэтую кніжку зразумела, дзе я вучылася.

Мала гэтага, я пайшла вучыцца на факультэт журналістыкі і палітычных навук. І гэта быў факультэт, дзе амаль усе студэнты былі ў камуністычнай партыі апрача мяне. І ўсе дзівіліся, якім цудам я не была ў партыі. У Польшчы з 18 гадоў можна было запісвацца ў партыю. І ўсю гэтую моладзь у Польшчы ў апошнім класе ліцэя запісвалі ў партыю. Проста 100%. А ў нас сакратаром партыі ў школе быў фізік, які нікога не прымушаў. Як ён разлічаўся з тымі партыйнымі ўладамі — не ведаю. У нас проста лічаныя вучні належылі да партыі: двох-трох, хто там хацеў вельмі. На першым курсе сябры кажуць, чаму я не іду на партыйны сход. — «Але я не ў партыі». — «А як ты не ў партыі? А дзе ты вучылася?» Але што найцікавей, наш сябра з-пад Варшавы таксама не хадзіў на сходы, бо ён казаў: «Як ты не ходзіш, то я таксама не буду хадзіць». Але ён быў членам партыі. Яму такі выгавар зрабілі, што ён, член партыі, не ўдзельнічае ў сходах партыйных.

Мала гэтага, у нашай Ярылаўцы быў адзін партыйны чалавек — селянін. І мой бацька заўсёды пра яго выказваўся вельмі дрэнна. З такой насмешкай: «О, партыйны, то працуе ў нядзелю і свята. Бацюшкі не прымае, бо партыйны». У вясковым асяроддзі гэта ўспрымалася як нешта адмоўнае: гэта апошняй катэгорыі чалавек, як у партыі.

Пра першыя гады працы

Мая спецыяльнасць — журналістыка і паліталогія, бо гэта быў адзін факультэт. Мы з мужам пажаніліся на другім курсе. Муж з Гданьску, таму я [жыву] ў Гданьску.

Мы пісалі працу ў прафесара Антонія Райкевіча, якога сям’я была з міншчыны, з Воўчай гары пад Мінскам. Мой муж пісаў пра прафсаюзы, а я — пра час працы, бо ў Польшчы пасля 80-х гадоў гэта была вельмі сацыяльна важная праблема, каб скарачаць рабочы тыдзень. Мая праца — пра праекты скарочвання часу працы ў Польшчы пасля Другой сусветнай вайны.

Як я абаранілася 1 ліпеня 1983 года, то пасля абароны мой прафесар запытаў: «Што пані магістр збіраецца зараз рабіць?» Я адказала: «Еду на вакацыі». «Але вакацыі вечна не трываюць», — кажа ён. А я кажу: «Ну то як кончацца, то я тады падумаю, што маю рабіць». І паехала ў вёску. А мой муж паехаў у Гданьск.

Мы мелі дачку — нарадзілася ў 1980-м годзе — на трэцім курсе як мы былі. І я з ёй паехала на вёску. І муж мне піша: прыязджай у Гданьск, бо ёсць для цябе праца ў школе. Ён мне тэлеграму прыслаў, бо тады тэлефонаў яшчэ не было. Ён працаваў у такой гданьскай сточні рэмантовай (рамонтная майстэрня — рэд.) — у аддзяленні інфармацыі і прапаганды. Там было радыё, газету выдавалі.

І атрымаў працу ў школе як настаўнік гісторыі і грамадазнаўства. А там было ¾ — амаль поўная стаўка. Штодзень трэба было хадзіць на працу, але ён не мог выйсці з працы і пайсці на цэлы дзень у школу. Я тады падумала: «Штось’ трэба рабіць у жыцці». Я пасля абароны сказала, што нават не ведаю, дзе мы будзем жыць: у Беластоку ці ў Гданьску, бо кожны едзе ў свой бок. Прафесар Райкевіч мне сказаў, што калі ў Гданьску, то маю пайсці ва ўніверсітэт да яго сябра прафесара Падоскага. Ну і пайшла.

Ён сказаў: «Калі ласка, напішыце прашэнне на працу, добра было б, каб была апінія (рэкамендацыя — рэд.) Вашага прафесара Райкевіча». Прыехала ў Варшаву. Райкевіч мне сказаў: «Ну то напішыце пра сябе рэкамендацыю, я падпішу». Божа, я не знаю, што пісаць. Сяджу там, такі жыццёрыс свой пішу: вучылася, студ’явала…

На што пан прафесар сказаў штосьці такое: «Пані то нават не навучылася пра сябе пісаць рэкамендацыі на студыях». Узяў і сам напісаў. Я прывезла тую рэкамендацыю, тут далучыла. І аказалася, што са студзеня 1984 года я пачала працу ў Інстытуце палітычных навук.

Ну і тое самае зноў пачынаецца. «Чаму пані не ідзе на сход партыі»? — «Але я не ў партыі». Аказваецца, што ў тых інстытутах палітычных навук было прымусовае членства ў камуністычнай партыі.

Як, прыйшла на працу кончыўшы ўніверсітэт, то, мусіць, першы раз у жыцці напісала, якой я нацыянальнасці. Напісала нацыяльнасць беларускую. Потым якія мовы ведаю. Напісала таксама, што беларускую, англійскую, рускую.

Тады паліталогіі яшчэ на гданьскім універсітэце не было, і ўсе вялі паліталагічныя заняткі на розных напрамках. І мне далі заняткі на паланістыцы і на гісторыі. Я пайшла на тыя заняткі — амаль равесніца тых студэнтаў. А мне студэнты на паланістыцы кажуць, што іх не цікавіць аніякая «індактрынацыя палітычна», яны не будуць гэтым вучыцца. На што я сказала: «Ну як я была студэнткай, і нам не падабаўся якісьці прадмет, то мы пісалі, што нам гэты прадмет да нічога не патрэбны. То вы таксама пішыце да дэкана, што вам гэта прадмет не патрэбны». І я проста не разумела, што я сама на сябе… Я не павінна тады была так гаварыць.

Але я тады была поўная ведаў. Мне казалася, нас сапраўды вучылі ў перыяд гэтага пералому 80-х гадоў, час салідарнасці, цікавая літаратура даходзіла… Мы тады даведаліся пра Катынь з літаратуры, што ў падполлі выдавалася. Я ўсё ім перадавала, чаго даведалася.

Вядома, што на паланістыцы галоўным чынам дзяўчыны вучацца. А група, якую мне далі, — там былі ўсе хлопцы, якія вучыліся на паланістыцы. Іх там было можа дзесяць хлопцаў, а астатнія — дзяўчыны. І аказалася, што хлопцы вельмі зацікаўленыя, што я ім расказваю пра палітыку пасля гэтых усіх пераменаў у Польшчы. Ну і потым нават адзін з іх — паэт Войцех Кас, які зараз кіруе музеем Галчынскага ў Праню пад Ольштынам — рабіў кніжку пра Чэслава Мілаша, і мне яе прэзентаваў, падпісваючы ў падзяцы за «rzeczywiste wykłady u nierzeczywiste czasy» (рэальныя лекцыі ў нерэальныя часы).

Так што на гісторыі было падобна. Двох з той групы ёсць зараз прафесарамі гданьскага ўніверсітэта. Адзін з іх быў дырэктарам музея Другой сусветнай вайны — Гжэгаж Бэрэндт, другі — кіраўнік сацыялогіі Цэзары Обрах-Прандзыньскі, трэці — быўшы старшыня ўкраінцаў у Польшчы Пётр Тыма. Тыма у прошлым годзе мяне ўспомніў як выкладчыка, што яго вучыў. Але напісаў пра мяне, што я эканоміі яго вучыла, а не паліталогіі. Запрасіў на прэзентацыю кніжкі ў Эўрапейскім цэнтры салідарнасці. І я толькі тады тую кнігу пабачыла.

маецца на ўвазе кніга «Sploty – o Ukraińcach z Polski. Rozmowy z Piotrem Tymą» Ізы Хрусьліньскай.

Кажу: «Не, я цябе эканоміі не вучыла, я вучыла паліталогіі». І ўспомніла яму такую сітуацыю: штосьці там я ім расказвала, і штосьці там ім сказала пра ўкраінцаў. На што ён падыйшоў да мяне пасля заняткаў і сказаў, што ён ёсць украінцам, і тое, што я сказала, яму вельмі не спадабалася, бо я абразіла ўкраінцаў. Я на гэта сказала, што я яму віншую адвагі, што ён публічна прызнаўся, што ён украінец. А з той пары мы з ім у кантактах нармальных, сяброўскіх. Некаторыя з першых маіх студэнтаў нават у такім узросце як я.

Пра тое, як пачала займацца беларускімі студыямі

Прынялі мяне тут на працу, і пачалі ў мяне тут цікавіцца: што за адна такая, што не кончыла гданьскага ўніверсітэту, а працуе на гданьскім універсітэце. І зацікавіўся мной між іншым мой будучы прамотар кандыдацкай дысертацыі, які вычытаў, што я ведаю беларускую мову. Ён запрасіў мяне на размову. Сказаў, што хоча, каб я пісала ў яго кандыдацкую дысертацыю, бо проста я ведаю беларускую мову. Вельмі доўга ён мяне намаўляў, бо я хацела займацца сацыяльнай палітыкай.

Я бараніла сваю кандыдацкую дысертацыю на факультэце журналістыкі і палітычных навук. Старшынёй камісіі быў прафесар Райкевіч. Пасля пайшлі мы на абед, і што выявілася пасля больш як 10 гадоў? Што прафесар Падоскі, які тут быў кіраўніком, быў першым дактарантам прафесара Райкевіча. Бацька прафесара Падоскага — Багдан Падоскі — быў суддзёй следчым у працэсе беларускай сялянска-работніцкай грамады.

Беларуская сялянска-работніцкая грамада — палітычная сацыялістычная партыя у Заходняй Беларусі ў міжваеннай Польшчы, якая паслядоўна выступала за дзяржаўную самастойнасьць Беларусі.З 10 па 21 чэрвеня 1929 года ў будынку акруговага суду ў Гродне (цяпер будынак на вул. Савецкай, 31) судзілі 75 сяброў БСРГ, якіх вінавацілі ў «камунізме і спробе сілай знішчыць уладу і далучыць усход Польшчы да СССР».

Ужо як паўстала ў нас паліталогія (Інстытут паліталогіі — рэд.) праз пару гадоў, прафесар Падоскі чытаў лекцыі з тэорыі палітыкі, а я вяла заняткі. Цяпер я разумею, чаму я гэтыя заняткі вяла: я, а не нехта іншы. Відаць, прафесары (Падоскі і Райкевіч — рэд.) так дамовіліся, і ён мной заапекаваўся.

Аднойчы студэнты-завочнікі запрасілі мяне і прафесара на абед у рэстаран. І седзячы на тым абедзе Падоскі да мяне гаворыць: «Ці пані ведае, што мой бацька быў суддзём-следчым у працэсе беларускай сялянска-работніцкай грамады?» Не, не ведаю. Але для мяне гэта была такая шокавая інфармацыя, што я пачала пытаць, што з тым бацькам, дзе той бацька. І мне прафесар сказаў такую гісторыю, што яго бацька пасля вайны быў у Вялікай Брытаніі, бо ён быў сэнатарам Другой Рэчы Паспалітай, адным з аўтараў Канстытуцыі 3 мая 1935 года. І напісаў успаміны пра беларускую сялянска-работніцкую грамаду ў газеце «Niepodległość». І я гэтыя ўспаміны потым знайшла. Я кажу: «Але ці той бацька жыве ці не жыве?». Не, ужо не жыве, у тыя 80-я гады. І я пытаю, ці ён кантакты меў з тым бацькам, ці не меў.

Яшчэ не будучы прафесарам, Падоскі працаваў у Ольштэне. Кончыў эканомію ў Лодзі і атрымаў працу ў ваяводскай статыстычнай управе ў Ольштыне. І была службовая паездка ў Вялікую Брытанію ў 60-я гады. Паехалі тры асобы. І прафесар Падоскі мне гаворыць: «Ну я-та паехаў, каб сустрэцца са сваім бацькам, бо з ім не бачыўся 20 гадоў». І сказаў сваім таварышам падарожжа, што ён ідзе на сустрэчу з бацькам.

І ён ніколі не даходзіў, каторы яго выдаў. Але як ён вярнуўся ў Ольштын, то быў пазбаўлены працы за сустрэчу з бацькам, каторы быў у эміграцыі. Але для мяне гэта быў такі штуршок, каб мне займацца беларускай праблематыкай і гісторыяй Беларусі.

Пра беларусія арганізацыі ў Гданьску

Ездзячы на вёску, я адведвала сваіх настаўнікаў. Бо аўтобус даязджаў да Баброўнікаў. Яны там пры школе жылі — кіраўнік школы і яго жонка. І дырэктар маёй школы аднойчы кажа: «А там у Гданьску ёсць таварыства беларускае. Там такая дзеячка Аня Іванюк, то ты павінна яе знайсці і таксама хадзіць у тое таварыства».

Я паўгады хадзіла ў тое таварыства і ніколі нікога не застала. Гэта таксама як цяпер да нас у нашае таварыства пайшоў бы хто ў дзень белы: мала, калі хто там бывае. І ў канцы я калісьці пад вечар пайшла і трапіла на пробу хору. Пазнала тую Аню Іванюк і пачала хадзіць сама.

Гэта быў аддзел беларускага грамадска-культурнага таварыства, якое ў Гданьску паўстала ў 1967 годзе як самастойная аргазнізацыя. На той час у Польшчы магла быць толькі адна беларуская арганізацыя. І такой было Беларускае грамадска-культурнае таварыства, падпарадкаванае Міністэрству ўнутраных спраў. Як тут моладзь стварыла беларускае таварыства, то бяспека пачала вельмі цікавіцца.

Служба бяспекі (Służba Bezpieczeństwa) — спецслужба, якая існавала ў 1956–1990 гадах у камуністычнай Польшчы і была асноўнай спецслужбай, якая займалася кантролем над грамадствам, палітычнымі рэпрэсіямі, сачэннем за апазіцыяй і супрацоўніцтвам з савецкім КДБ.

Гданьск і ваколіцы — гэта быўшыя нямецкія землі. І шмат хто з беларусаў, якія былі звязаныя з беларускім рухам, у час Другой сусветнай вайны, тут хаваўся. Да сярэдзіны 50-х гадоў фактычна вычысцілі ўсіх беларусаў, якія тут хаваліся: беларусаў [у Гданьску і ваколіцах] фактычна не было.

Раптам у 1967-м годзе ні стуль ні ссюль прыходзяць да той бяспекі са спіскам больш за 100 беларусаў з тым, што паўстала арганізацыя. Гэтую арганізацыю стварала Ірына Мельнікава. Яна не была маладзенькай: ёй было 37 гадоў, як яна стварала беларускае таварыства.

Яе бацька быў армянінам. Ён у 30-я гады быў архітэктарам: прыехаў будаваць Гдыню. А маці была певіца Пецярбургскай оперы, родам з Крынак падбеластоцкіх. Ірына вельмі добра ведала нямецкую мову, бо ў час вайны атрымала нямецкую матуру (экзамен на атэстат сталасці, які дае права на паступленне ў ўніверсітэт — рэд.). Пасля вайны яна жыла ў самым цэнтры і хадзіла ў [праваслаўную] царкву.

Беларусы [у Гданьску] былі з той моладзі, якая прыехала галоўным чынам з беласточчыны вучыцца і працаваць у сточнях. Яны таксама як Ірына хадзілі ў царкву. І яна, маючы беларускую свядомасць, сказала: «Давайце заложым тут беларускае таварыства». Бо яна раней дзейнічала ў рускім таварыстве, але там былі нейкія свае разборкі, і яе адсунулі ад кіравання. Фактычна ў хаце Ірыны Мельнікавай недалёка вакзала беларускае таварыства было заснаванае.

Але як яны заняслі ў арганізацыйны камітэт больш за сотню беларусаў у Гданьску, то бяспека зацікавілася, хто гэтыя беларусы, і хто ёсць тая дзяўчына, якая іх тут арганізуе. Яны казалі ёй не выязджаць нікуды з Гданьска і прыходзіць што другі дзень мэльдавацца (рэгістравацца; тут — адзначацца — рэд.) ў іх. Яны ўзялі ўсіх тых з арганізацыйнага камітэту і сказалі, што калі яны выбяруць на старшыню Мельнікаву, то таварыства не будзе зарэгістраванае. Правялі размовы з усімі з гэтага камітэту. Як дайшло да выбараў, то ўсе паасобна, ведаючы, што не могуць гэтай Ірыны згласіць кандыдатуру на старшыню… Ніхто яе кандыдатуру не падаў.

Яна смертэльна на ўсіх абразілася. Таму што ў яе хаце елі, спявалі, начавалі, прыехаўшы з беласточчыны. Яна адыйшла ад гэтага таварыства, а яны ўвесь час дзейчнічалі пад наглядам бяспекі. Мала таго, бяспека сярод членаў таварыства знайшла такіх, якія былі тайнымі супрацоўнікамі. Хацелі гэтую Аню Іванюк (Красько з дому) з-пад Гайнаўкі ўцягнуць. Але яны напісалі ў ацэнцы яе, што яна як расказвае пра тых беларусаў, якія тут жывуць, то іх прозвішчы то не ведае, то не памятае. То з ёй [справы мець] — не.

Янка Мацкевіч — я іх [з Аняй Іванюк] павінашавала — быў звычайны рабочы з-пад Белавежскай пушчы, і таксама не надаваўся на тайнага супрацоўніка. Але была тут абсальвентка беларускай філалогіі Варшаўскага ўніверсітэту, працавала як русістка ў ліцэі. З яе зрабілі тайнага супрацоўніка не толькі беларускага асяроддзя, але яшчэ школы, у якой яна працавала. Ну і так усё гэта існавала да пераменаў у Польшчы. Як былі гэтыя перамены ў 1989-м годзе, калі можна стала ствараць арганізацыі, то мы тут заснавалі іншую.

Увесь час у аддзеле Беларускага таварыства, куды я прыйшла ў 1986-м годзе ці 1985-м, мне казалі, што таварыства сапраўды стварыла Ірына Мельнікава. А дзе яна? Ну, яна ў царкву часам прыходзіць.

Яна са мной не хацела сустракацца, але як я сказала, што потым буду пісаць кнігу пра беларусаў, то яна дамовілася са мной. І яна пра ўсіх іх [сузаснавальнікаў беларускага таварыства] гаварыла вельмі дрэнна. Што яны, відаць, ведалі, што яна не можа быць старшынёй, і ніхто ёй гэтага не сказаў адкрыта. Я пасля яе смерці напісала артыкул «Цана за беларускасць» у Ніву. Яна заплаціла вялікую цану за гэтае, што стварыла беларускае таварыства.

Яна працавала як экскурсавод па Гданьску на нямецкай і на рускай мове. Ні дня не працавала на дзяржаўнай пасадзе. Бо саветы, як сюды ўвайшлі ў 45-м годзе, то першае што зрабілі, то арыштавалі яе бацьку. І яна мне сказала, як бацьку шукала.

Шмат дзе стацыянавала савецкая армія за калючым дротам, і яна ўзяла здымак бацькі, і хадзіла па тых вайсковых участках, і пытала, ці не бачылі. Яна бацьку знайшла, вызваліла бацьку. І ёй бацька сказаў, каб яна ніколі не працавала на дзяржаўнай аніякай пасадзе. Як яна мне расказвала, яна з мамай — певіцай — вязалі рукавіцы, шкарпэткі, прадавалі гэта на рынку, каб неяк пражыць. Бо бацька не дазваляў працаваць [у дзяржаўных установах]… І тое, што яна мела нямецкую матуру, ёй не дазволіла паступаць нікуды.

Ну, і мы ў 1992-м годзе мы вырашылі стварыць самастойнае таварыства. Ужо меншасныя арганізацыі ў Польшчы перайшлі з міністэрства ўнутранных спраў пад міністэрства культуры. Мы тады вырашылі стварыць Беларускае культурнае тварыства «Хатка» і шукаць таксама беларусаў, якія не належылі да Беларускага грамдска-культурнага таварыства.

Гэта быў вельмі цікавы час — канец 80-х — пачатак 90-х гадоў. Памятаю, як мы нечакана атрымалі перасылку з беларускімі кнігамі ад беларусаў Масквы, ад святой памяці спадара Аляксея Каўкі.

Аляксей Каўка (1937 – 2024) — беларускі гісторык і літаратуразнаўца, грамадзкі дзяяч. Доктар філалягічных навук, кандыдат гістарычных навук.

Цэлая пачка кніжак. Некаторыя з асабістымі дэдыкацыямі (прысвячэннямі — рэд.). Напрыклад, зборнік паэзіі Анатоля Сыса «Агмень». Навязалі кантакт з беларусамі ў Вільні. Ну і з той пары знаёмыя між іншым з Людвікай Кардзіс.

Анатоль Сыс (1959-2005) — беларускі паэт. Людвіка Кардзіс — сузаснавальніца і дырэктарка Віленскага беларускага музэю імя Івана Луцкевіча. Грамадская і культурніцкая актывістка.

У «Хатцы» было навучанне беларускай мовы, аўтарскія сустрэчы з нашымі пісьменнікамі. Вандроўкі, інтэграцыя ўвесь час тых беларусаў, якія тут былі. Гэтыя ўсе такія культурныя мерапрыемствы. Нават свайго часу існаваў танцавальны калектыў «Маланка». Божа мой, чаго не рабілі! У гэтай кнізе (“Białorusini na Wybrzeżu Gdańskim” — рэд.) — хроніка, што тут адбывлася.

З Беларуссю сувязі пачаліся толькі пасля распаду Савецкага саюза. У 1988 годзе было адкрыццё помніка Алеся Гаруна на Ракавіцкіх могілках у Кракаве. Гэтай магілай і помнікам займаўся Алег Латышонак і яго бацька.

Алесь Гарун (сапраўднае імя Аляксандр Прушынскі, 1887 — 1920) — беларускі дзеяч нацыянальна-вызваленчага руху, паэт, пісьменнік.

Алег Латышонак (нар. 1957) — доктар гістарычных навук, старшыня Беларускага гістарычнага таварыства ў Польшчы, выкладчык Беластоцкага ўніверсітэта.

Гэта была такая першая сустрэча беларусаў, бо тады прыехалі і беларусы з Гародні, і беларусы з беласточчыны, і мы: я, Аня Іванюк, тая Ірка.

Як у нас на ўсё сіл хапала? Не ведаю, мусіць моладасць. Я ў 1986-м нарадзіла другую дачку, і цягала гэтыя дочкі па ўсіх тых імпрэзах. Мае дочкі дзве — беларускамоўныя, бо проста яны таксама шмат часу праводзілі ў Ярылаўцы на канікулах. І мой бацька са сваім досведам ніколі не размаляў з імі па-польску. Але польскую мову ведаў вельмі добра. Як Каляды, то ён не знаў беларускіх калядак, але знаў вельмі добра польскія з таго Брэста, бо вучылі іх у школе, вядома.

Пра навуковую дзейнасць

Працуючы на Гданьскім універсітэце, я ў 1995-м годзе абараніла кандыдацкую дысертацыю пра культурныя перамены ў Савецкай Беларусі ў 1914-1929 гадах. Пасля кніжка выйшла — «Культура пад прэсам палітыкі». Пісала яе ездзячы ў Беларусь: у архівы, бібліятэкі — фактычна з 1987-га года. У 1997-м годзе стварыўся ўніверсітэт у Беластоку, і на тым універсітэце стварылі Кафедру беларускай культуры.

Звоніць мне пані прафесар Эльжбэта Смулкова, якую паклікалі на кіраўніка Кафедры і гаворыць так, што яна ідзе да пана рэктара, мусіць прадставіць яму супрацоўнікаў сваёй кафедры. І мае да мяне пытанне, ці я не хацела б на яе кафедры працаваць. Для мяне гэта быў такі шок, што я кажу, што мушу падумаць. Яна гаворыць, што няма калі, бо яна ўжо ідзе. Маю на тое пяць хвілін, каб сказаць, што я вырашаю. Я кажу: «Ну добра, то буду працаваць».

Яніна Эльжбета Смулэк (Смулкова) (нар. 1931) – мовазнаўца, славістка і беларусістка, у 1992–1995 гадах — амбасадарка Рэспублікі Польшча ў Беларусі.

З 1998-га года ад лютага я там працавала. Я там вучыла пару прадметаў: культуры Беларусі, ведаў пра сучасную Беларусь, антрапалогію культуры. У 2013 годзе я абараніла доктарскую дысертацыю — «Стасункі польска-беларускія ў 20 стагоддзі».

А праца ў Беластоку была вельмі цікавая. Урэшце, можна было рабіць тое, чым я займалася навукова. І там пару рэчаў файных рабілі: выстаўкі, канферэнцыі. Супрацоўнічалі з гродзенскім універсітэтам, дзе да пэўнага часу таксама была кафедра беларускай культуры, якой кіравай прафесар Аляксей Пяткевіч.

Аляксей Міхайлавіч Пяткевіч (1931 — 2022) — беларускі навуковец у галіне літаратуразнаўства і краязнаўства, педагог. Кандыдат філалагічных навук (1963), прафесар (1994).

Ездзілі на канферэнцыі ў Пінск, у Мінск, у Гродна, у Віцебск. Гэтыя сувязі былі даволі блізкія. Па-першае, гэтыя сувязі мела прафесар Смулкова, якая была беларусісткай з даўніх часоў. А пасля была першым амабасадарам Польшчы ў Беларусі. Я яе асабіста пазнала на адной канферэнцыі пра польска-беларускія сувязі ў Маладзечне. Яна мяне тады запрасіла да сябе ў амбасаду, на каву. Такая знаёмасць, якая потым спрычынілася да гэтага, што працу запрапанавала. Лічу, што фактычна наша кафедра пад яе кіраўніцтвам прэзентавала вельмі высокі ўзровень.

У 2014 годзе рэктар беластоцкага ўніверсітэта проста не прадоўжыў мне працы, і я мусіла проста шукаць працы. У гданьскім універсітэце месца не было, бо на маё месца прыйшла мая быўшая студэнтка.

Рэктар сказаў, што проста мае сваіх спецыялістаў ад беларускай праблематыкі. На што я сказала, што ўніверсітэт не ёсць прыватным фальваркам пана. Так кончылася размова. Як я пасля сказала на варшаўскім універсітэце на сваім факультэце дэкану, што мне не прадоўжылі працу, то прафесар Адамоскі проста быў у шоку. Ён сказаў: «То дзе пані можа быць патрэбна, як не ў Беластоку?»

Студэнтаў і студэнтак [у Беларустоцкім універсітэце] было даволі шмат. Было ад пачатку дзве групы на беларусістыцы. Яны былі пагрупаваныя паводле ведання беларускай мовы. Адна група была, якая ніколі не вучылася беларускай мовы. А другая — то былі абсальвэнты ліцэяў ў Бельску, у Гайнаўцы або тыя, якія вучыліся калі-небудзь у пачатковых школах.

у Бельску Падляскім і Гайнаўцы ёсць ліцэі, дзе беларускую мову вывучаюць як дадатковы прадмет.

Там былі і сапраўдныя палякі: з-пад Ломжы, напрыклад. Над імі я насмейвалася і казала, што гэта мусіць ім засталося пасля 17 верасня 1939 года, калі Ломжа была прылучана да Савецкай Беларусі.

Былі некаторыя, якія паступалі з Беларусі. Яны былі намнога вышэйшым узроўні, калі ідзе пра беларускую мову ад тых, якія былі нават пасля беларускіх ліцэяў.

Я думаю, што гэта (беларусістыка — рэд.) проста цікава для іх было. Я яшчэ мела вельмі цікавы з імі прадмет пра gatunki przekazów medialnych (жанры медыяперадач — рэд.) — пра журналісцкія формы і тэхнікі, дзе яны (студэнт:кі — рэд.) мусілі пісаць розныя журналісцкія формы. Пачыналі з нейкай інфармацыі, потым трэба было інтэрв’ю зрабіць, напісаць нейкі фельетон.

Так я там працавала 16 гадоў, ездзячы раз на два тыдні — на чацвер і пятніцу — так мела заняткі зробленыя. А пасля развязалі і кафедру беларускай культуры — яе зараз няма. Спачатку ў Гродне развязалі, а потым у нас.

Пра тое, чаму Беларусь — цікавы аб’ект міжнародных даследаванняў

Калі ідзе пра гісторыю Беларусі, палітыку Беларусі, то проста ёсць, што рабіць. Я, напрыклад, цяпер рыхтую да выдання збор публіцыстыкі Альбіна Стэповіча. Гэта ўніверсітэт будзе выдаваць, то патрэбна навуковая рэцэнзія. І я там прыдумала, што рэцэнзаваць будзе мая сяброўка з Каталіцкага ўніверсітэту ў Любліне Беата Сівэк. Яна займаецца беларускім тэатрам. Яна мне звоніць і кажа: «Слухай, я нічога пра гэтага Альбіна Стэповіча не чула, я толькі даведалася…». Я кажу: «Не прыймайся, не ты адна». Гэта паказвае, як беларусы вельмі мала ведаюць пра сваю гісторыю і пра сваіх герояў.

Альбін Мацвеевіч Стаповіч (Стэповіч) (польск.: Albin Stapowicz; 1894 — 1934) — беларускі грамадска-палітычны і музычны дзеяч, публіцыст.

Калі я тут назіраю беларусаў, якія прыехалі ў Гданьск, то проста маю ўражанне, што яны лічаць, што яны першыя тут, што перад імі нічога не было. Я гавару: «О, бярыце кнігу, чытайце, калі тут былі беларусы. Яшчэ мала гэтага, як яны тут цярпелі, як яны хаваліся, каб выжыць неяк. І былі часы больш складаныя. Бо ўцякаць у Польшчу з Савецкай Беларусі — гэта тое самае, што быць у Савецкім Саюзе».

Я тут пазнала, у Прушчы Гданьскім жыла сястра Янкі Філістовіча.

Янка Філістовіч (1926 — 1953) — беларускі грамадска-палітычны дзеяч на эміграцыі, удзельнiк антысавецкага руху на Беларусі, публіцыст.

Яна так баялася ўсяго, тут жывучы… А што цікава, да 1980-га года за ёй бяспека сачыла ўвесь час. Гэта проста кашмар нейкі. Як я ёй завязла тыя дакументы з Інстытуту нацыянальнай памяці, што ўсе суседзі, якія побач жылі, даносілі на яе: дзе была, што рабіла, хто заходзіў да яе.

Інстытут нацыянальнай памяці (Instytut Pamięci Narodowej – Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu) дзяржаўная гісторыка-архіўная ўстанова, якая займаецца вывучэннем дзейнасці органаў дзяржбяспекі Польшчы ў перыяд 1944 — 1990 гг., а таксама органаў бяспекі Трэцяга Рэйха і СССР з мэтай расследавання злачынстваў у адносінах да польскіх грамадзян у гэты перыяд, а таксама ажыццяўлення люстрацыйных працэдур.

Працаваць ёсць над чым: жыцця пэўна не хваціць. Тэмаў — хоць адбірай. Што не возьмеш, то невядомае.

Адкрылі мы той помнік з віленскімі беларусамі на Росах (Роскія могілкі ў Вільні — рэд.) Альбіну Стэповічу побач Казіміра Сваяка.

Казімір Сваяк (1890 — 1926 ) — беларускі грамадска-палітычны дзеяч, паэт, драматург, публіцыст, літаратуразнавец, каталіцкі святар.

Бо тут, аказалася, у Гданьску жылі братанкі яго. Я тады сабрала артыкулаў як шалёная — цяпер мусіць не сабрала б столькі — артыкулы ўсе, якія ён публікаваў. Аддала тыя артыкулы да прафесара Мальдзіса ў Мінску. Пан Эдмунд Стэповіч — братанак Казіміра Сваяка — перадаў гэта ў віленскую гімназію. Думала, што хтосьці штосьці з гэтым зробіць. А тут час прайшоў. Паглядзі, як гэта ўсё даследуецца. (Аніяк не даследуецца — рэд.)

Альбін Стэповіч перад Першай сусветнай вайной скончыў музычную школу і паехаў як арганіст у касцёл у Казань. 21 стагоддзе. Я шукаю звестак пра рыма-каталіцкі касцёл у Казані. Здымкі ёсць, усё ёсць. Але хто быў ксяндзом у той час — не вядома. Там пасля 1990-х гадоў адкрылі зноў касцёл, бо той быў зачынены пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі. Але, каб чаго больш даведацца… То ж там людзі былі, (якія хадзілі ў касцёл — рэд.)! Той Альбін выехаў у 1921м годзе ў Вільню, але ж не ўсе павыязджалі. Багата і здымкаў, карэспандэнцыі з тым Казанем…

Як вярнуўся, то быў настаўнікам у віленсіх школах. Якіх? У Віленскай беларускай гімназіі чамусьці толькі год перапрацаваў. Вёў беларускі хор — усё гэта ёсць. Але дзе ён вучыў? У якіх польскіх школах? Невядома. Карэпандэнцыі ёсць з рознымі дзіўнымі асобамі. Карэспандэнцыя не толькі з ім, але і са Сваяком. Вельмі выдатныя асобы [з якімі вялася карэспандэнцыя] з каталіцкага асяроддзя — ксяндзы. Адзін з іх адносна нядаўна памёр у Драгічыне на Беласточчыне. Дзесьці тут у Гнезне адзін быў. У інтэрнэце пра іх ёсць звесткі.

Ёсць як быццам бы вельмі шмат, што рабіць.

Інтэрвю запісала Дар’я Гардзейчык. Яно зьяўляецца часткай праекту “(Не)бачныя: гісторыі беларускіх актывістак перыяда аднаўлення незалежнасці”, здзейсьненага пры падтрымцы BYSOL.

• гісторыі