(Не)бачныя: Таццяна Поклад

Таццяна Поклад

Гісторыя Таццяны Поклад паказвае, наколькі гэта нармальная сітуацыя для беларускіх актывістак і актывістаў — займацца ўсімі магчымымі прафесіямі адначасова. Па адукацыі спадарыня Таццяна — настаўніца англійскай мовы, і яна сапраўды шмат працавала і працуе ў гэтай галіне. Аднак даволі часта ёй даводзілася сумяшчаць выкладанне з журналістыкай, культурніцкім актывізмам, перакладамі тэкстаў, навуковай дзейнасцю і асветай у галіне правоў жанчын. Часам усё гэта даводзілася рабіць адначасова.

Як кажуць многія нашыя суразмоўцы, гэта ўсё проста трэба было рабіць, бо, акрамя іх, не было каму. Аднак спадарыня Таццяна падкрэслівае, што ёй даводзілася сумяшчаць не толькі некалькі прац адначасова, але і спалучаць іх з сола-мацярынствам, а таксама выконваць тыя задачы, якія здаваліся надта банальнымі і не вартымі ўвагі з боку калег-мужчын.

Заканамерна, што менавіта спадарыня Таццяна пачала прасоўваць фемінісцкія каштоўнасці і гендарную оптыку ў беларускіх медыя яшчэ тады, калі ў Беларусі мала хто ведаў, што такое фемінізм увогуле. Дзякуючы ёй на радыё “Балтыйскія хвалі”, якое вяло вяшчанне на Беларусь, з’явілася праграма “Звычайны фемінізм”, дзе Таццяна Поклад расказвала пра тое, што даведалася з канферэнцый нарвежскіх і шведскіх феміністак, што прачытала ў профільнай прэсе. Яна таксама распавядала пра дзейнасць першых жаночых НКА ў Літве, якія займаліся сацыяльнымі праблемамі, а таксама проста пра жанчын, якія рабілі нешта вартае ўвагі.

У пэўнай ступені ўвесь наш цыкл артыкулаў — гэта “Звычайны фемінізм”. Мы не спрабуем зрабіць нешта такое, чаго звычайна баяцца мужчыны, уяўленні якіх пра фемінізм заснаваныя на стэрэатыпах. Мы проста паказваем, якія моцныя, прафесійныя і вартыя пашаны беларускія жанчыны.

Нарадзілася ў 1967 ў Джамбуле (Цяпер - горад Тараз, Казахстан). Культурніцкая актывістка, журналістка, выкладчыца, перакладчыца, сацыялагіня.

Пра сям’ю і ідэнтычнасць

Мой бацька з Браншчыны. Ягоная вёска называецца Дзянісаўка і стаіць на рацэ Неруса. Такая вось назва (усміхаецца). Гэта самая мяжа Украіны і Беларусі. Маё дзявочае прозвішча — Каротчанкава, а тата быў яшчэ Каротчанка. Яму дапісалі «в». Бацька майго таты, прадзед і прапрадзед — наколькі далёка ён памятае — усе былі кавалямі. І ўсе былі такія, як я: з карымі вачыма і каштанавымі в’юнкімі валасамі. Такі вось паўднёва-славянскі тып. Татава мама — украінка. Яна была бландынка са светлымі вачыма і светлымі валасамі. І ўсе яе сваячніцы засталіся ва Украіне. Я думаю, што татаў тата таксама быў украінец, несумненна. Падчас Галадамору яны перабраліся ў гэтую вёску Дзянісаўку на раку Неруса, і ўжо пасля іх запісалі рускімі.

Тата мой 1940 года нараджэння, ён быў маладзейшы за маму на 10 гадоў. Так атрымалася, што калі я нарадзілася, тату было 30 гадоў, а маме — 40.

Тата вучыўся і рос ва Украіне, таму што ягоная маці засталася адна з малымі дзецьмі — бацьку забілі вельмі хутка, у пачатку вайны. І майго тату забрала сястра ягонай маці, Таццяна, у гонар якой ён мяне і назваў. Яна была маладая, вясёлая, добрая. Ён яе вельмі любіў. Ён скончыў там школу, атрымаў атэстат на ўкраінскай мове. Але рускую мову ведаў нашмат лепш, чым мама. Хаця ў вёсцы таты размаўлялі… ну, гэта што заўгодна, толькі не руская мова.

У гэтай вёсцы я была нячаста, там мала каго засталося. Так што для мяне мая малая радзіма — гэта маміна вёска. Таму ў мяне такая змешаная кроў. Хаця і па той лініі, і па той мы атрымліваемся сялянамі. Хаця мама мне казала, што ў іх было шляхецтва, якога іх пазбавілі ў XIX стагоддзі, што яны не зусім як «мужыкі». Пэўны шляхецкі гонар трымаўся ў сям’і. Яны не былі бедныя, але былі сялянамі. Маміна прозвішча — Шут. Мама казала, што ў іх быў герб. Я пасля глядзела ў архіве: ёсць дзве сям’і з гербам Шут, і абедзве былі пазбаўленыя шляхецтва. Гэта XIX стагоддзе, часы паўстанцаў… Але я не думаю, што я такая ўжо шляхцянка. Я хутчэй беларуская сялянка з украінскімі каранямі.

Мая мама паехала ў Казахстан на працу і вучыцца, яна давучвалася. Спачатку вучылася ў Мінску, потым перавялася ў Алмацінскі ўніверсітэт. Яна пасварылася са старшынём калгаса і з’ехала. Паехала, куды ёй хапіла грошай на білет. Хапіла да Джамбула. Гэты горад цяпер называецца Тараз. Яна прыехала ў гэты Тараз (Джамбул), прыйшла ў абком партыі (абласны камітэт камуністычнай партыіі Савецкага Саюза - рэд.), паказала свае дакументы і сказала: «Я пасварылася са старшынём калгаса, хачу ў вас працаваць.» А там аказаўся чалавек з заходняй Беларусі. Ён ёй сказаў: «Дзяўчынка, ты працавала хоць калі-небудзь?» Яна адказала: «Вось мае дакументы. Я не дзяўчынка, мне 35 гадоў.» Ён сказаў: «Ага, знаем мы, як вам панапісалі дакументы.» Але яе ўзялі на працу. Яна скончыла вучобу і працавала бухгалтарам на вялікім заводзе. Пасля зрабіла там пэўную кар’еру: была кіраўніком нейкага аддзела, чытала лекцыі па бухгалтарскім уліку. І ўвесь час хацела вярнуцца ў Беларусь.

Тата служыў у Казахстане, так яны і пазнаёміліся. Гэта было феерычнае каханне — я так разумею, бо спачатку нарадзілася я, а потым яны пабраліся шлюбам. Мама і тата заўсёды казалі: «Мы былі сіротамі, нам не было каму вяселле граць, нам не патрэбна было гэтае вяселле. Мы проста кахалі адзін аднаго і жылі разам.» Яны праўда вельмі любілі адзін аднаго да самага канца жыцця.

Калі я нарадзілася, прыкладна ў гэты час здарыўся страшны землятрус непадалёк ад казахстанскай мяжы. Спачатку думалі перабрацца ў Алма-Ату, але пасля мама вырашыла вярнуцца ў Мінск.

Потым мама і там пасварылася на працы: пачала змагацца за тое, каб там не кралі. Паклала білет Камуністычнай партыі, сказала, што не хоча быць у гэтай партыі. І яе арыштавалі, прысудзілі сем гадоў. Але праз год яе выпусцілі: за яе вельмі заступаліся, ну і адвакат, напэўна, быў добры. Яна ўжо была вельмі хворая. Гэта каштавала ёй вельмі шмат. Калі яна выйшла з Гомельскай калоніі, ужо была інвалідам другой групы. Амаль цалкам сляпая, пасівелая, худая. Я абсалютна не магла пазнаць маму, калі ездзіла да яе ў калонію.

І, жывучы ўжо ў Менску, калі мама вярнулася з турмы, памятаю, бацькі ўвесь час размаўлялі, што трэба з’язджаць з Беларусі, бо якое нам тут жыццё. Мне было гадоў 5–6 тады. Калі я скончыла школу, то натуральна вырашыла, што не буду вучыцца ў Беларусі. У мяне былі сваякі ў Літве, у Вільні, у Рызе. Але там немагчыма было паступіць на рускай мове на дзённае аддзяленне. Таму я паступіла ў Калінінградскі ўніверсітэт. Мне пашанцавала вучыцца ў часы перабудовы: мы спрачаліся з нашымі выкладчыкамі, у нас былі вельмі палкія дыскусіі, мы абмяркоўвалі ўсё на свеце. Тады феміністычная павестка вось так сфармуляваная ў маё жыццё ўвайшла.

Пра выбар, дзе жыць і дзе займацца беларушчынай Я не збіралася заставацца ў Кёнігсбергу. Гэта не маё месца. Калі я адвучылася, мае бацькі вярнуліся ў Вільню. Ну куды ж ехаць? Была думка пра Украіну: бацька хацеў ва Украіну. Але маці хацела быць бліжэй да сваёй вёскі. А самае блізкае да яе вёскі – гэта Вільня.

А я засталася з бацькамі. У мяне ўвогуле была думка вярнуцца ў вёску і працаваць. Я думаю, мяне б узялі. У мяне былі вялікія планы – музей там арганізаваць: я вельмі люблю нашу вёску. Гэта сапраўды маё. Менск – не маё, хоць я там вырасла, ён мне чужы. А вёска – прама маё. Гэта вельмі балюча, што я не магу туды ездзіць цяпер…

Бацькі адгаворвалі, каб я туды [у вёску] ехала. І я прыйшла тут, у Вільні, у Міністэрства адукацыі і запыталася: ёсць тут беларуская адукацыя? Я хачу гэтым займацца. Мне адказалі: ёсць тут Таварыства беларускай культуры, ёсць планы аднаўляць беларускую гімназію. Калі хочаце, пагаварыце з чалавекам з ТБК. Гэта аказаўся Хведар Нюнька. Так я з усімі астатнімі пазнаёмілася, са старэйшымі віленчукамі.

Таццяна Поклад у ТБК і/або Таццяна Поклад у першы год жыцця ў Вільні

Хведар Нюнька (1928 - 2018) - грамадскі і культурніцкі актывіст беларускай супольнасць у Літве. Старшыня Таварыства беларускай культуры ў перыяд з 1989 па 2014.

Я спачатку тут працавала ў Віленскай эксперыментальнай 63 школе-лабараторыі настаўніцай ангельскай мовы, але зусім нядоўга. Гэта было напрыканцы 90-га. І я яшчэ вельмі марыла працаваць у гістарычным архіве. Таму я сама прыйшла ў архіў. На мяне паглядзелі як на дурніцу, сказалі: прыйдзіце тады і тады. Я прыйшла ізноў. На мяне зноў паглядзелі як на дурніцу, сказалі: прыйдзіце тады і тады. Я прыйшла ізноў. Недзе на чацвёрты ці пяты раз дырэктар сказаў: «Ну вы і ўпартая! А дзе вы працуеце?» Я кажу: «Настаўніцай англійскай мовы». А тут я расказвала, што ведаю старабеларускую, што магу працаваць са старымі дакументамі. – О, англійская мова? Вось нам трэба англійская мова: нам з Ізраілю прысылаюць запыты па кніжках равіната, каб выдаваць даведкі. І нам трэба, каб чалавек з англійскай мовай гэтыя лісты чытаў і адпісваў. Гэта валюта – валютай плацяць. Мы вас бярэм на палову стаўкі.

Так я нейкі час працавала настаўніцай англійскай і ў архіве, дзе мне, на жаль, прыйшлося працаваць не са старабеларускімі кніжкамі, а з запісамі равіната. Мяне дзеля гэтага ўзялі. А потым спатрэбіўся чалавек у Віленскі педагагічны ўніверсітэт – ён тады так называўся. Пасля гэта стала Švietimo akademija (Акадэмія адукацыі - рэд.). Там арганізоўвалі беларускае аддзяленне на факультэце славістыкі. Мяне парэкамендаваў Нюнька. Мне 23 гады, я сама толькі ўніверсітэт скончыла, а мяне адразу ўзялі.

Я прыкладна тады ўжо і гаварыла па-літоўску: я прыехала напрыканцы 90-га і адразу пачала вучыцца, адразу пачала размаўляць. Напэўна, праз пару тыдняў я вывучыла некалькі фразаў і пачала казаць: «Atsiprašau, aš tik mėnesį čia gyvenu» (Прабачце, я толькі месяц тут жыву). Так што я яшчэ не вельмі добра размаўляю. Людзі на мяне глядзелі і казалі: «Тут людзі па сорак гадоў жывуць і не ведаюць літоўскай».

Пачала размаўляць нават раней, чым граматыку вывучыла. Мне пэўны час казалі, што я як дзіця размаўляю. Я хапала акцэнт, і праз гэта мяне як сваю ўспрымалі. Ну, тут і патрэбна была літоўская мова: мне на працы было трэба, канешне. Віленскі ўніверсітэт быў абсалютна літоўскамоўным. Людзі ведалі, канешне, рускую мову, але ніхто на ёй не хацеў размаўляць, шчыра кажучы.

Пра кафедру беларусістыкі

І вельмі дапамагала польская катэдра. Проста, калі б не яны, я б не справілася. Я кажу заўсёды, што гэта [кафедра беларусістыкі] была справа аднаго чалавека. Школу, сапраўды, мы ўсе арганізоўвалі. Школу б адзін чалавек не адкрыў.

Віленская беларуская гімназія імя Францішка Скарыны - гімназія з беларускай мовай навучання, заснаваная ў 1994 годзе ў Вільні.

Факультэт – мяне для гэтага ўзялі на працу, я павінна была яго зрабіць – я адкрыла. Але без палякаў, без факультэта паланістыкі, я б не справілася. Мяне ўзялі на працу, але ў мяне нават працоўнага месца не было. Я на катэдры палякаў прыжылася. Я адразу пачала размаўляць па-беларуску з імі, а яны са мной – па-польску. Вось так я працавала і адначасова займалася журналістыкай, таму што не было каму. Мы ўсе рабілі вельмі многія рэчы адначасова. І паступова гэта спалучалася: скончыла дактарантуру, у мяне былі лекцыі. Але іх заўсёды было няшмат: у нас не было шмат студэнтаў. І [была] праца журналістам. Было радыё «Балтыйскія хвалі» – наш праект, віленскі. Пасля я пачала працаваць на «Свабодзе», на «Белсаце».

Мая была задача яшчэ – знайсці студэнтаў, угаварыць людзей паступаць. Гэта было вельмі складана, таму што тады, у 90-я, людзі былі перакананыя, што вышэйшая адукацыя, тым больш усе гэтыя liberal arts, – гэта абсалютна нікому не трэба.

Liberal Arts (вольныя мастацтвы) - традыцыйна акадэмічны курс заходняй адукацыі. У сучасным кантэксце супрацьсатўляецца вызкаскіраванаму прафесійнаму навучанню.

На што людзі будуць жыць, дзе працаваць? Тады шмат дзе колькасць студэнтаў абрынулася, а ў нас асабліва. Мы набралі 12 студэнтаў напачатку на першы курс, і гэта пэўны цуд. І нам дазволілі адкрыць аддзяленне з 12 студэнтамі. У нас быў Янка Луцкевіч, напрыклад, – сын Янкі Луцкевіча, унук Антона Луцкевіча. Беларус, але яго мама – руская. У нас былі і мясцовыя людзі. Напрыклад, да нас паступіла Іна Бэйнар (светлай памяці). Вельмі таленавітая дзяўчына, якая вельмі хутка загаварыла па-беларуску. І, думаю, яе сям’я лічыла сябе мясцовымі палякамі: у іх была польская самаідэнтыфікацыя. Але ім гэта было цікава. Яна прывяла сюды сваю стрыечную сястру. Некаторыя былі сапраўды мясцовыя беларусы. Але ў нас былі і людзі з мясцовых палякаў.

Да нас прыйшло даволі шмат вучняў з адной школы, дзе працаваў настаўнікам біялогіі такі Павал Саўчанка – актывіст ТБК. Ён агітаваў сваіх вучняў паступаць да нас. Яго паслухалі, прыйшлі. Ну яшчэ я хадзіла па школах, расказвала пра нас, заклікала, угаворвала, тлумачыла, што гэта выдатныя перспектывы. Калі адкрылася школа (гімназія Скарыны), стала нашмат лягчэй. Бо стала зразумела, што людзям ёсць дзе працаваць. Прынамсі, напачатку. Для дзяўчат гэта было вельмі прывабна. У нас на першым курсе было толькі 2 хлопцы.

Пасля ў нас былі яшчэ завочныя курсы, і прыязджала вельмі шмат людзей з Беларусі. Бо нашы дыпломы прызнаваліся ў Беларусі, і пры гэтым яны атрымлівалі дыпломы еўразвязаўскага ўзору. Гэта прываблівала людзей.

Пра тое, што было пасля кафедры

Пасля, калі не стала факультэта, я стала толькі журналісткай. А потым мая мама вельмі моцна захварэла, і я вырашыла, што сама буду яе даглядаць да апошніх дзён. Такім чынам я «перапаўзла» на анлайнавую працу. Я займалася перакладамі, выкарыстоўвала сваю англійскую дзе толькі магла. Ужо журналістам паўнавартасным я фактычна не магла быць, нягледзячы на тое, што вельмі многія рэчы маглі анлайн рабіцца, усё роўна…

Калі я пачынала як журналістка, мы з дыктафонам хадзілі, уручную запісвалі інтэрв’ю. Пасля я ўжо праз кампутар запісвала інтэрв’ю, мне нават не трэба было хадзіць. Але, маючы вельмі хворага чалавека на руках, я не магла падарвацца, кудысьці бегчы, нешта асвятляць. І я паступова сышла са «Свабоды», пераходзячы на анлайнавую працу з літоўскай і англійскай мовамі.

Цяпер запатрабаваная беларуская, і я цешуся. Бо я заняткі англійскай мовы вяду на падставе беларускай мовы.

Пра тое, як людзі абіраюць сваю ідэнтычнасць

Я яшчэ не сказала, што ў ліку маіх многіх працаў… Адна з маіх працаў, дзеля якой мяне ўласна ўзялі ва ўніверсітэт, – трэба было неяк назваць. Не было такой пасады «стваральнік беларускага аддзялення», але тады стварылі такую навуковую сацыялагічную лабараторыю, якая мусіла вывучаць пытанне адукацыі паўднёва-ўсходняй Літвы. Ідэя была такая: набраць туды людзей з адпаведнай адукацыяй розных нацыянальнасцяў. Была я – беларуска, быў паляк, быў габрэй, караім… Словам, былі прадстаўнікі розных нацыянальнасцяў, і мы рабілі розныя сацыялагічныя апытанні па школах – сярод настаўнікаў і сярод вучняў.

Тое, што я зразумела… Прагматычная матывацыя вялікую ролю адыгрывае ў самаідэнтыфікацыі. Асабліва бацькі, якія думаюць пра лепшую будучыню для сваіх дзяцей. Часам людзі настойваюць на тым, што яны палякі, проста таму, што жадаюць лепшай будучыні сваім дзецям – як яны яе сабе ўяўлялі.

З іншага боку, высвятляўся феномен «тутэйшасці». На колькі мы заўважалі па адказах на нашыя анкеты, ёсць яшчэ такая рэч: людзі настолькі засмучаныя пастаяннымі зменамі ўлады – за ХХ стагоддзе ў Вільні ўлада змянялася восем разоў – што ім хацелася зрабіцца трохі нябачнымі. Калі ты называеш сябе палякам, ты бярэш на сябе частку гістарычнай адказнасці за тое, што рабілі палякі. Ты мусіш за іх ваяваць урэшце. Калі называеш сябе беларусам – гэта таксама частка адказнасці. А калі ты называеш сябе «тутэйшым», які гаворыць «па-просту», ты такі трошкі нябачны. Людзі проста хацелі выжыць, і гэта вельмі зразумела.

Таксама віленская мультыкультурнасць адыграла сваю ролю. Часам людзі не хацелі сябе далучаць толькі да адной ідэнтыфікацыі, бо ім здавалася, што такім чынам яны сябе абядняюць. Часта было так, што людзі казалі: я часткова беларус, але я часткова і паляк, і габрэй. А ў нас праўда шмат чаго намешана, і як тут вызначыць, колькі ў нас якіх працэнтаў? А чалавек далучаў сябе да розных культураў. Сказаць проста «я віленскі» – гэта ўжо было не зусім зразумела. Хаця для генерацыі маіх бацькоў гэта яшчэ гучала. Для людзей з іх вёскі Вільня была горадам, на які арыентаваліся, а не Менск.

Пра Балтыцкія хвалі

Гэта радыё было ініцыявана літоўскімі людзьмі, аматарамі радыё. Людзьмі, якім вельмі падабалася ідэя вяшчаць на Беларусь, стварыць альтэрнатыўнае, свабоднае радыё з чалавечым тварам, якое будзе вяшчаць на сярэдніх хвалях. Гэта быў 1999–2000 год. Але, на жаль, гэты праект не выйшаў на самаакупальнасць.

Ён фінансаваўся, была знята студыя, і мы працавалі. Працавалі там толькі беларусы, а кіраўніцтва было літоўскае. Мы рабілі ўсё, што хацелі. Аніякай цэнзуры не было.

У нас была мадэрацыя… жывы эфір ішоў… У нас мадэратар сядзеў у жывым эфіры па дзве гадзіны. Гэта дзіўна, таму што так звычайна не робіцца. Нам было нармальна. Мы не лічылі, што перапрацоўваем. Дзве гадзіны жывога эфіру? Окей, хай будзе дзве гадзіны. Таццяна Поклад падчас працы на «Балтыйскіх хвалях і/або здымак са студыі «Балтыйскіх хваляў»

Мы прыдумлялі розныя перадачы. У мяне была перадача «Звычайны фемінізм» і «Літва пасля камунізму» – я сама іх прыдумала. Была перадача, якую вяла Кася Камоцкая, – пра музыку. Была перадача «Партрэт», якую вяла Таня Сапач. Была вельмi цёплая и цiкавая перадача Сяржука Вiтушкi «Простыя рэчы». Яна сустракалася з рознымі людзьмі, і гэта быў аповед пра чалавека.

Таццяна Сапач (1962 - 2010) - паэтка, перакладчыца, журналістка. Аўтарка праграмы «Віленскі сшытак» на LRT.

Былі такія класныя рэчы. Шмат музыкі было таксама ў нас. Нам пісалі лісты з Беларусі. Чамусьці гэтае радыё вельмі не любіла беларуская ўлада. Некалькі нотаў было даслана Літве, але Літва адказала, што гэта звычайнае дэмакратычнае радыё. Мы сапраўды нічога такога не казалі, а проста расказвалі, як жыве Літва. Там было шмат пазітыву, шмат чалавечнасці. Я пра фемінізм расказвала «з чалавечым тварам» (усміхаецца).

А дасюль не зусім разумею, чаму Беларусь так нас не любіла. Мяне з-за гэтага не пускалі ў краіну: адмовілі ў візе. З-за гэтага кіраўніцтва беларускай гімназіі імя Скарыны папрасіла мяне звольніць, таму што я спалучала працу і там, і там. Я не ведаю, чаму нас так ненавідзелі. Але гэтае радыё, на жаль, усё адно закрылася: рэкламы ў нас не было. Бізнесмены з нас аказаліся ніякія.

Пра «Звычайны фемінізм»

Мяне ніхто не кантраляваў. Нам далі цяжкі дыктафон “Marantz”, і я хадзіла з ім у розныя арганізацыі або да людзей, з якімі сустракалася на цікавых імпрэзах, і распытвала пра становішча жанчын у Літве. Тады ў нас ужо стваралася шмат усяго цікавага. Было вялікае супрацоўніцтва з нарвежскімі і шведскімі феміністычнымі арганізацыямі. Я выпісвала іх прэсу, бо ездзіла на навуковыя канферэнцыі як дактарантка па тэме адукацыі нацыянальных меншасцяў і там знаёмілася з гэтымі людзьмі. Падпісвалася на розныя рассылкі, некаторыя матэрыялы атрымлівала бясплатна.

Мне хацелася гэтым падзяліцца. Я брала адтуль матэрыялы або расказвала пра тое, што рабілася ў Літве. А там тады шмат адбывалася: адкрыўся крызісны цэнтр для жанчын, якія цярпелі гвалт у сям’і. Я пазнаёмілася з людзьмі, што дапамагалі вулічным дзецям. Гэта былі людзі, якія не называлі сябе адкрыта феміністкамі, а называлі сваю арганізацыю «жаночым клубам». Яны займаліся сацыяльнымі праблемамі.

Разам з Галінай Сівалавай – тагачаснай дырэктаркай Скарынаўскай гімназіі – мы ўступілі ў гэты клуб. Я была адной з каардынатарак гэтага праекта - нас было дзве адказных за адкрыццё дзённага цэнтра для дзяцей беспрацоўных сола-мамаў. Ён працуе дасюль, як незалежны цэнтр, не дзяржаўны, назва яго Nendrė. Мы адкрылі дзённы цэнтр для дзяцей адзінокіх маці з вельмі малымі даходамі або беспрацоўных.

Мы не браліся за працу, якая была нам непасільнай. Тады на вуліцах яшчэ былі дзеці, якія прасілі міласціну. Цяпер такога ўжо няма.

Мы працавалі з маці, якія апынуліся ў цяжкім становішчы і не мелі падтрымкі.

Мы аб’ядналі такія сем’і, стварылі дзённы цэнтр. Ён дагэтуль працуе і называецца «Nendrė». У адрозненне ад «Балтыйскіх хваляў» яму часткова ўдалося выйсці на самаакупальнасць, часткова – на фінансаванне праз розныя праекты.

Потым з’явіліся арганізацыі, што пачалі бараніць правы мужчын. Яны гаварылі пра тое, што на постсавецкай прасторы мужчыны таксама церпяць ад патрыярхату, што яны яго ахвяры.

Шмат у нас цікавага рабілася, і я хацела пра гэта расказаць. Я запісвала інтэрв’ю, перакладала. Мне здавалася вельмі важным расказаць пра гэта ў Беларусі, бо там пра гэта было вельмі мала вядома.

Я гэта ведала, таму што мы спрабавалі супрацоўнічаць з жаночымі ініцыятывамі ў Беларусі – не ў Менску, а бліжэйшымі да нас, з Астравеччыны. Людзі, што да нас прыязджалі, былі супрацоўнікамі дзяржаўных устаноў, бюджэтнікамі. І яны казалі: «Чаму гэтым павінны займацца звычайныя людзі? Гэта справа дзяржавы. Чаму вы займаецеся гэтым як грамадскай дзейнасцю? Што ў вас за «НДА» такое?»

То-бок я бачыла, што ў Беларусі ўсё з гэтым вельмі кепска. І мне хацелася пра гэта расказваць.

Расказвала пра тое, што фемінізм – гэта не толькі пра тое, што мужчыны кепскія. Хаця і пра гэта таксама, таму што статыстыка паказвае менавіта гэта: хаця ад патрыярхату церпяць і мужчыны, жанчыны ад патрыярхату церпяць нашмат больш.

Пра «Літву пасля камунізму»

Гэта пра тое, што калі сацыялістычны парадак абрынуўся, Літва перажыла і блакаду. Так у нас гэта называлася, бо нас адрэзалі ад паліва… Каралі Літву.

Якраз калі мы з Людвікай (Людвіка Кардзіс – культурніцкая актывістка, заснавальніца і дырэктарка адноўленага Віленскага беларускага музея імя Івана Луцкевіча) чакалі нашых дзяцей у 1992 годзе, не было гарачай вады, ацяплення.

Я ў раддом ехала на аўтобусе, таму што таксовак не было, не было паліва, і ў суседзяў не было паліва. Машыны стаялі без бензіну. Каб заправіцца, трэба было выстойваць суткамі чэргі. Але аўтобусы хадзілі, у раддоме была гарачая вада. І адносіны, дарэчы, былі вельмі чалавечныя. Вельмі было цёпла і хораша, нягледзячы на ўсе гэтыя…

Я расказвала пра тое, што Літва не рухнула. Пасля таго, як не стала калгасаў, мы не памёрлі ад голаду. І я ўплятала фемінізм, дзе толькі магла. Бо я лічыла, што гэта важна: пра эканоміку і так усе ведаюць. Трошкі эканомікі і вялікая доза фемінізму.

Пра працу, актвізм і мацярынства

Шчыра кажучы, я не ведаю, як давала рады з усімі справамі адначасова. Мне было цікава, і я бачыла, што ад мяне не проста нешта залежыць, а ад мяне шмат залежыць. І гэта мне давала ўнутраную сілу. І было вельмі шмат пазітыву ва ўсім гэтым. Пазітыўная энергетыка таксама падпітвала. Мне вельмі падабалася працаваць з Таняй Сапач.

Канешне, усялякае-ўсялякае было. Не проста ўсё было ружовенька, міла і цудоўна. Але ў цэлым атмасфера была вельмі прыязная, творчая, прыязная. Прыходзіў так стомлены з пачуццём сатысфакцыі: сёння я зрабіла класную рэч. Ну і нейкія грошы адначасова зарабляліся.

Я не так шмат думала пра грошы. Мой муж быў мастак – мы праз сем гадоў шлюбу скасавалі наш шлюб. А сын заўсёды бачыў тату, камунікаваў з татам, заўсёды чуў толькі добрае пра тату. Я страшэнна гэтым ганаруся, што я здолела пра тату свайму сыну казаць толькi добрае. У ім сапраўды шмат добрага: ён класны мастак. Таксама час ад часу штосьці зарабляў сваім мастацтвам. А пасля пайшоў працаваць у школу ахоўнікам, каб нейкія грошы былі. Ён вельмі стараўся. Я не асабліва думала пра грошы. Гэта ўплывала таксама. Набіралася гэтых заробкаў ад гэтых шматлікіх працаў, і не было з гэтага страху. А тады вельмі многіх падкошваў гэты страх, што ўсё абрынулася, не ясна, як жыць, як зарабляць, як зарабляць на кватэру, як купляць дамы. У нас гэтага не было: гэтая занятасць і пачуццё таго, што мы робім нешта важнае і патрэбнае, давала такі пазітыўны зарад.

Ну яшчэ трохі, канешне, намі маніпулявалі, — я цяпер так думаю. Асабліва старэйшыя. Такія, як спадар Хведар Нюнька, светлай памяці. Камандзір быў яшчэ той. Хлопцы таксама, канешне, маніпулявалі. Таму што яны былі генератарамі ідэй. А мы – тымі, хто выконваў гэтыя ідэі і падчышчаў за імі ўсё, што яны наварацілі. Пачынаючы ад бухгалтэрыі, заканчваючы посудам непамытым. Таксама гэта ўсё было, бо мы былі людзі свайго часу са сваім досведам жаночай гендарнай сацыялізацыі – харошымі дзяўчынкамі мы ўсе былі.

Я часам думаю, як мне будзе балець гэтае пачуццё віны, калі майму сыну 30, і мы вялікія сябры, і ён увогуле лічыць, што я дзіцё, якім трэба апякавацца… З дзяцінства, з таго моманту, як мы развіталіся з яго татам, ён рос са мной на Радыё Свабода, рос у будынку LRT, і я вельмі цешуся, што ў мяне была такая магчымасць яго з сабой браць. Я ўсё-такі думаю, што я правільна рабіла. Хаця ясна, што дзіцяці не месца ў канторы.

Ён са мной часам сядзеў да 11–12, мы на апошнім тралейбусе вярталіся ў Пашылайчы з Завальнай.

Мяне гэтае пачуццё віны вельмі моцна гняце. Калі ён быў маленькі, я не хацела паступаць у дактарантуру, я хацела адкласці. Але мне сказалі, што я не буду працаваць, калі не паступлю. І я паступіла ў дактарантуру. Я мусіла хадзіць на гэтыя лекцыі – іх было не так шмат, але яны былі – і ездзіць на канферэнцыі. Я павінна была гэта рабіць. І кожны раз у мяне, як нажы, унутры паварочваліся, калі я дзіця пакідала на сваіх бацькоў, а часам на тату. Але вельмі часта ягоны тата казаў, што акурат у гэты момант ён не можа. І выручалі мае мама і тата.

Я прыязджала ў Швецыю, напрыклад, на канферэнцыю, і я бачыла, як жанчыны там прыходзяць з малымі дзецьмі і там выступаюць. Напрыклад, адна спікерка, якая працавала ў UN*, ездзіла паўсюль з малым дзіцём, груднічком. Яна карміла грудзьмі. І яна выйшла на сцэну чытаць даклад са сваім дзіцём. Я глядзела, і ў мяне ўнутры ўсё пераварочвалася: я таксама хацела маё дзіця побач са мной мець. І што рабіць з гэтым пачуццём віны, я, шчыра кажучы, не ведаю. Таму што я шмат разоў прагаворвала гэта з сынам, і ён кажа: нармальна, я ўсё разумею. Але ўва мне гэта так і засталося, і я думаю: хоць бы мне хто тады сказаў, як яно будзе пасля балець.

Я не карысталася ўсімі стоадсоткавымі магчымасцямі браць яго з сабой. Час ад часу я пакідала яго з бацькамі, а трэба было, каб ён увесь час быў са мной. Я прывозіла яго… Я ў Прагу ездзіла працаваць пастаянна, бо я літоўская грамадзянка, на мяне не трэба ніякіх дакументаў асабліва рабіць. І я магла адразу прыехаць… Я заўсёды брала з сабой дзіця. І я сама плаціла за яго, і там былі свае складанасці. Таму што, калі мы жылі ў гэтых службовых кватэрах, там недзе трэба было хаваць дзіцё, бо казалі, што з дзіцём нельга. Але я ўдзячная Свабодзе, што я магла быць з дзіцём і яго прыводзіць кожны раз.

Было ў мяне дзіцё вельмі адаронае ў ІТ. Ён мне дапамагаў праграмы ўсякія рабіць. Яму 10–12 год было, ён ужо ствараў для мяне адмысловыя праграмы для запiсу iнтэрвiю, для працы з матар’яламi… Да мяне ўсе прыходзілі кансультавацца, як я праз скайп запісваю людзей, ён мне тады дапамагаў. Але часам у мяне ўсё трымцела наконт працоўных камп’ютараў, таму што, напрыклад, ён да мяне прыходзіў, казаў у 12 год: «Ведаеш, мам, я зайшоў, паглядзеў бяспеку. Ну слабаватая бяспека». Праз некалькі гадоў, калі хакнулі Свабоду, ён мне кажа: «Ну я ж казаў, дзе ў іх там прабелы былі ў бяспецы». Я кажу: «Божа, ты толькі ж нікуды там не лазь». Ён мне кажа: «Мне проста было цікава глянуць, што там такое робіцца».

Канешне, усе мамы, якія вадзілі з сабой дзяцей на працу, перажывалі за такія рэчы, што дзіцё, напрыклад, нешта зламае. Я не ведаю, што з гэтым рабіць…

Я не атрымлівала аліментаў, я іх не хацела. Я была ініцыятаркай скасавання шлюбу. Ён вельмі ўгаворваў мяне яшчэ пацярпець, яшчэ пажыць. Але там ужо даўно трэба было… Мы надта розныя людзі, было вельмі шмат непаразуменняў ва ўсім. Пачынаючы з таго, што я была феміністкай.

Калі да мяне сяброўкі прыходзілі, ён казаў: «Яе няма дома, яна пайшла на фемінісцкае зборышча з выпіўкай і закускай». А гэта было «фемінісцкае зборышча», на якім вырашалі пытанне стварэння цэнтра для вулічных дзяцей. Ён не разумеў, навошта мне гэтыя вулічныя дзеці. Як ён не разумеў, што я не магу хадзіць міма гэтых вулічных дзяцей. Гэтыя страшныя жабракі, брудныя, галодныя дзеці. І гэта быў вулічны рынак у тым сэнсе, што за гэтымі дзецьмі стаялі дарослыя, якія прымушалі іх збіраць грошы.

Я, напрыклад, ішла мантаваць перадачу ў 5-6 гадзін. Мы часам ставілі мантаж вельмі рана, каб паспець на нашы іншыя працы. Я выходзіла вельмі рана і бачыла, гэтых бяздомных і побач з імі — пяцігадовыя дзеці, якія паляць. Мне ад гэтага рукі трэсліся ўвесь дзень. Я вырашыла, што пачну нешта рабіць, і мне стала лягчэй жыць. І чалавек гэтага не разумеў. І такіх прыкладаў шмат.

І я кажу, што часам ён мог заставацца з дзіцём, але ён гэтага не любіў, і часта ў яго не атрымлівалася. Таму ў апошнюю хвіліну часта даводзілася скідваць дзіцё маме. Мама заўсёды магла.

Гэта наша беларуская бяда. Мне здаецца, беларускія мужчыны вельмі патрыярхальныя. Я працавала і жыла ў Афрыцы, у Паўднёва-Усходняй Азіі, у некаторых еўрапейскіх краінах, у Нямеччыне, у Брытаніі трохі воркшопы вяла для старшакласнікаў… І розных бачыла, і мне сапраўды ёсць з чым параўноўваць. У нас праблема з беларускімі мужчынамі. Яны застраглі ў патрыярхаце, яны сабе гэтым шкодзяць. І я бачу зноў тое самае, як некаторыя ў сацсетках проста вядомыя гісторыі, калі так абыходзяцца… Гэта проста абуральна, гэта проста жахліва. І дзякуй богу, што ёсць людзі, якія ўсё разумеюць. Але якая колькасць цемрашальства яшчэ падымаецца, ад людзей, ад якіх я проста не чакала! Адкуль яны такія? Я не ведаю, што з гэтым рабіць.

Пра «Беларускае замежжа»

Я вяла перадачу «Беларускае замежжа». Мне яе аддалі пасля Ганны Сурмач. Спачатку гэтая перадача была створаная яшчэ да таго, як я пачала працаваць, як перадача, якую рабілі Сокалаў-Воюш разам з Ганнай Сурмач. А Ганна Сурмач была стваральніцай згуртавання «Бацькаўшчына», і яна была яшчэ дырэктаркай гістарычнага архіву ў Менску.

Ганна Сурмач (нар. ў 1947), — беларуская грамадская і культурная дзяячка, архівістка, спецыялістка па гісторыі Беларусі. 1982—1993 — дырэктарка Цэнтральнага дзяржаўнага архіва-музея літаратуры і мастацтва. У 1993—1999 — старшыня Рады Згуртавання беларусаў свету «Бацькаўшчына» (працавала ў Радзе з 1990 года).

Сяржук Сокалаў-Воюш (нар. у 1957 г.) — бард, журналіст, пісьменьнік, культурніцкі актывіст.

І ў яе была гісторыя, даволі цмяная, калі ёй яшчэ шмат хто не верыў, супраць яе ўжо рыхтавалася справа, быў такі пераслед… Гэта быў пачатак 2000-х. І яна з’ехала з краіны з адной сумачкай. Яна выйшла на працу раніцай, і ёй паведамілі знаёмыя, што ёй лепш дахаты не вяртацца. І яна не вярнулася: яна збегла. Пасля яна прасіла прытулку ў Чэхіі, атрымала прытулак. Пасля з’ехала ў Амерыку. І вось яна вяла гэтую перадачу як чалавек, які ў «Бацькаўшчыне» працаваў. Гэтая арганізацыя была створаная, каб працаваць з беларускай дыяспарай, і якую пад сябе КДБ падбірала, кантралявала і ўсё такое. А пасля таго, як Ганна з’ехала ў Амерыку, перадачу мне аддалі. Я пачала яе весці таксама як замежная беларуска, якая быццам бы ў гэтым ва ўсім арыентуецца. І ў нас ужо была такая ідэя, што мы не распавядаем пра тое, як усялякія вячоркі і каляды ладзяць. Ну гэта таксама, але гэта дзясятая справа. Але вось пра такія рэчы, як форум беларусаў замежжа. Што думаюць беларусы, якія жывуць у розных краінах, напрыклад, пра гей-парады ці яшчэ пра нейкія рэчы. Ну і пра студэнтаў, пра моладзь, пра магчымасць ехаць вучыцца за мяжу. Мне яшчэ ўвесь час казалі пра тое, што я «падбіваю» моладзь ехаць вучыцца ў розныя краіны (усміхаецца). Даведвалася пра розныя праграмы, распавядала, шукала людзей, якія жывуць і вучацца ўжо ў гэтых краінах.

Пра тое, чым адрозныя людзі з Беларусі Я з’ехала з Менску ў 1984-м, калі скончыла школу. І заўсёды гэта быў чужы горад, я сваю будучыню нават тады з Менскам не звязвала. Я ўжо тады адчувала, што для мяне ў Менску нешта не тое.

Я ў дзяцінстве, калі была маленькая, для мяне вось гэта быў жах. Я ўсё думала: божа, а што, калі мае аднакласнікі даведаюцца, што мая мама сядзела ў турме. І яна не была якім-небудзь крутым бандытам, а была чалавекам, які адмовіўся ад членства ў кампартыі. Вось гэтае двурушніцтва было зразумелае ва ўсім. Я бачыла, разумела, што трэба быць у мэйнстрыме, але жыць сваім жыццём. І я разумела, што ёсць месцы, дзе жывуць іначай: нават тая ж Украіна, куды мы ездзілі.

Я ў Беларусі ніколі не працавала. І калі да нас прыязджалі людзі з Беларусі – яшчэ тады, у 90-я – яны адразу казалі пра вялікую розніцу. У Вільні было вельмі прынята паўсюль піць каву, гэта было вельмі распаўсюджана. Паўсюль стаяла гэтая кава, усе яе мелі. У нас было больш чалавечнасці ва ўсім гэтым. Калі да нас прыязджалі на кафедру, іх вельмі здзіўлялі нашы парадкі. Яшчэ тады, яшчэ ў тыя часы. Калі я працавала і прыехала ў Прагу, у мяне таксама быў пэўны шок пасля LRT. Я быццам у нейкі іншы свет патрапіла. А мне сказалі: ты павінна разумець, тут вельмі шмат людзей з рэдакцыі “Звязды”. І гэта былі вельмі класныя журналісты, а я ўсё адно сябе вельмі дзіўна адчувала.

Я не ведаю, вось гэтая іерархія, стаўленне да начальства, такая безыніцыятыўнасць… Разгубліваешся. Халера яго ведае, што тут трэба… Не высоўвацца лішні раз, нешта лішняе не сказаць. Чым менш ініцыятывы, тым менш цябе пакараюць. З іншага боку, ідзе такое крывадушша, бо яны, маўляў, за тое, каб людзі былі ініцыятыўныя, вясёлыя. Вось у іх тут “какошнікі з набалдашнікамі” – гэта выраз Тані Сапач. Яны тут нацыянальныя песні спяваюць. Вось у нас тут беларускасць, вось ініцыятыўнасць, вось смелыя жанчыны. Прыгожыя таксама. І таму я вялікая прыхільніца дыяспары. Мне здаецца, што беларушчына тут мацуецца і квітнее, каб вярнуцца ў Беларусь у адзін цудоўны дзень.

Інтэрвю запісала Дар’я Гардзейчык. Яно зьяўляецца часткай праекту “(Не)бачныя: гісторыі беларускіх актывістак перыяда аднаўлення незалежнасці”, здзейсьненага пры падтрымцы BYSOL.

• гісторыі